Fatma Hatun; Moğol İmparatorluğu’nun Töregen Hatun’un naibliği dönemindeki baş veziri.

Fatma Hatun, Horasan’daki Alevi soyundan gelen İranlı bir seyyide hanımefendiydi. 618 Hicri yılında Tus ve Meşhedür-Rıza’nın fethi sırasında Moğollar tarafından esir alınarak, Batı Moğolistan’ın kuzey kesiminde yer alan Moğol sultanlarının başkenti Karakurum’a gönderildi. Onun şahsiyetinin ve siyasi-sosyal faaliyetlerinin incelenmesi, bir yandan Alevi kadınlarının konumunu ve onların uluslararası düzeydeki rolünü gözler önüne sererken, diğer yandan Moğol istilasının İran’a başlamasıyla eşzamanlı olarak süren Haçlı Seferleri’nde Kilise’nin İslam ve İran’la olan açık ve gizli rekabetini de açıkça ortaya koymaktadır. Fatma Hatun hakkındaki ilk raporlar, Cüveynî’nin Tarih-i Cihangûşa (ö. 681/1283) adlı eserine ve Fatma Hatun’un esaret dönemine dayanmaktadır. Cüveynî, onun ailesi hakkında herhangi bir bilgi vermemekle birlikte, bazı sonraki kaynaklar onun hanedanını, Ali bin Musa er-Rıza’nın türbesinde çini işçiliğiyle uğraşan Nuğan seyyidleri arasında saymışlardır. Fatma Hatun’un babası Seyyid Ali Nuğanî, annesi ise Nuğanî seyyidlerinin büyük gelini olan Masume Sadat’tır.

Tarihi raporlara göre Tuluy Han, Merv’deki işini bitirdikten sonra Nişabur şehrini ele geçirmek için hazırlanmış ve beraberinde büyük bir ordu getirmiştir. Nişabur halkı üç gün şiddetle direnmiş, dördüncü gün şehir Moğolların eline geçmiştir. Her ne kadar Fatma Hatun’un esaretinin zamanına dair doğrudan bir rapor bulunmasa da, yukarıdaki rapor göz önüne alındığında esaretin muhtemelen bu saldırı sırasında gerçekleşmiş olabileceği düşünülmektedir. Cüveynî’ye göre Fatma, esaretten sonra çarşıda simsarlık (dellallık) ile meşgul olmuş ve son derece zeki ve akıllı olduğundan, Ögedey Kağan’ın devleti döneminde Töregen Hatun’un ordugâhına gidip gelmeye başlamıştır. Ögedey’in ölümünden sonra, dört yılı aşkın bir süre halefinin kim olacağı belirsiz kalmış ve bu süre zarfında Ögedey’in resmî eşi Töregen Hatun (hükümranlığı: 639-644 Hicri) naip (naibü’s-saltana) olmuştur.

Bu dönemde Fatma Hatun’un devlet işlerindeki itibarı artmış ve Töregen Hatun’un yanında imparatorluğun tüm idari ve siyasi işlerine müdahil olmuştur. Cüveynî şöyle yazar: “Durum değiştiğinde ve Emir Cinkay ortadan çekildiğinde onun yakınlığı arttı ve nüfuzu son hadde ulaştı.” Fatma Hatun’un saraydaki itibarı o kadar artmıştır ki, yönetim nezdinde güven kazanmış ve gizli sırların mahremi olmuştur. Handemir, Fatma Hatun’a duyulan bu güveni özel ifadelerle aktarır: “Güyük ile Kağan’ın diğer evlatlarının annesi olan Töregen Hatun hükümet tahtına oturarak cumhurun işlerini düzenleyip bağlamaya koyuldu; sağlam görüşü, ileri görüşlü aklı, hediyeler ve armağanlar göndermesi, ordu ve tebaayı hoşnut etmesi sayesinde ileri gelenlerin ve eşrafın çoğunu kendisine itaate meyilli ve istekli kıldı. Meşhed-i Mukaddes esirlerinden olan Fatma Hatun adlı bir kadın da Töregen’e tam bir yakınlık kazanmış, iç mahrem sırların sırdaşı ve gizli işlerin yürütücüsü olmuştu; bu sebeple mülk ve mal işlerine de müdahale etti.” İleri gelenlerin güçlerini kaybettikleri ve emir ve yasakların onun tarafından verildiği, hatta asıl yöneticinin Fatma Hatun olduğu söylenecek kadar ileri gidildiği bildirilmektedir.

Töregen Hatun, Cengiz Han’ın oğlu Ögedey’in halefiydi; tüm fetihlere ve Moğol İmparatorluğu’na hükmediyordu ve artık Fatma Hatun bu imparatorluğun kararlarının ve eylemlerinin ana merkezi hâline gelmişti Bu nedenle ileri gelenler, yönetim nezdinde destek kazanmak için Fatma Hatun’a başvuruyorlardı; özellikle Horasan’ın ileri gelenleri ve Meşhed-i Mukaddes’ten bir grup seyyid, onu büyük seyyid soylarından biri olarak görüyorlardı. Töregen Hatun, onun istişaresiyle Ögedey’in saltanatı döneminde asli makamları elinde bulunduran emirleri ve devlet ileri gelenlerini azlediyordu.

Töregen, Fatma Hatun’un istişaresiyle yönetim politikaları doğrultusunda köklü bir tasfiyeye girişerek sarayı, kötü sicili olan ya da Töregen’in saltanatına karşı olumsuz faaliyetlerde bulunmuş ve bölgeyi isyana sürüklemiş vezirlerden ve emirlerden temizlemek istedi. Önce Cengiz Han’ın müşaviri Yelü Çutsay’ı, divan sahibi ve Hitay hükümdarı Mahmud Yalavaç’ı, ayrıca Ögedey’in veziri Emir Çinkay’ı görevden aldı ve onların yerine bir dizi İranlı görevli getirdi; bunlar arasında Mahmud Yalavaç’ın yerine Abdurrahman’ı getirdi ve Alevi bir kişi olan Ali Hoca’yı vezirlik makamına atadı. Ayrıca Şerefüddin Harizmî’yi divan yöneticisi (divan-salar) ve Emir İmadüddin’i de kitabet divanının sorumlusu olarak görevlendirdi.

Fatma Hatun bu girişimleriyle İranlıların, özellikle Horasan ileri gelenlerinin ve bir grup seyyidin göç etmesi için güvenli bir ortam hazırlamış, bunun sonucunda Çin topraklarında kültürel ve dinî faaliyetler için uygun bir zemin oluşmuş ve İranlılar Çin medeniyetini büyük ölçüde etkilemişlerdir. Çin medeniyeti tarihinde çok etkili bir role sahip olan en önemli İranlı, Çin’e göç ettikten sonra yeteneklerini ortaya koyarak Yunnan eyaletinin valisi olan ve geride pek çok kültürel ve siyasi etki bırakan Seyyid Ecel (ö. 678/1279) adlı kişiydi. Çin’de İslam’ın en önemli yayıcısı olarak tanınan Seyyid Ecel’in Çin’e girişi, Fatma Hatun döneminden kısa bir süre sonra gerçekleşmiştir.

Fatma Hatun’un kendi memleketinin gelişip ilerlemesine yönelik diğer politikalarından biri de Töregen’i İran’a davet etmesiydi; öyle ki Moğol saldırısından sonra yağmalanmış ülkenin durumunu yakından gözlemleyebilsin. Töregen Hatun 641 Hicri yılında İran’a bir seyahat gerçekleştirdi ve İran’da bulunduğu süre içinde, özellikle Moğol fethedilmiş toprakları üzerinde daha çok İranlı -Moğol değil- olan yeni bir grubu iş başına getirmek suretiyle birtakım değişiklikler yaptı. O dönemde İran’ın durumu şöyleydi: Moğol hanları ülkeyi yönetmek için doğrudan Moğolistan’dan İran’a bir kişi gönderiyorlardı; bu nedenle Fatma Hatun, İran’ın Moğol emiri Gürgüz’ün yerine Emir Argun’u getirdi ve Amul’dan Fars’a, Gürcistan’a, Rum’a ve Musul’a kadar olan işlerin yönetimini Emir Argun’a verdi. Emir Argun yaklaşık 13 yıl İran’ı yönetti ve İran’ın durumunu düzene koydu. Fatma Hatun’un diğer girişimlerinden biri de Moğolların zulmü nedeniyle kıyıya itilmiş İranlı âlimleri desteklemekti; örneğin Ata Melik Cüveynî (ö. 681/1283), Fatma Hatun’un desteğiyle Emir Argun’un kâtipliğine yükselebildi ve o dönemde Moğollar devrinde İran tarihinin en önemli kaynaklarından biri olan Tarih-i Cihangûşa’yı kaleme aldı.

Fatma Hatun’un kurnazca girişimleri, İslam’ın Moğolların fethedilmiş topraklarında yayılması için bir yol açmıştı Her ne kadar Ögedey kendi saltanatı döneminde İslam’ı diğer dinlere tercih edip bu sırada kendisi için Hz. Peygamber’in (s.a.v.) adını taşıyan bir mühür bastırmış ve bu girişim Töregen’in hükümranlığından ve Fatma Hatun’un vezirliğinden önce gerçekleşmiş olsa da, Fatma Hatun’un İslam’ı yayma girişimleri çok daha kapsamlıydı. Onun varlığı İslam’ı Çin topraklarında dinî bir öncelik hâline getirdi; öyle ki Töregen Hatun’un naibü’s-saltana olduğu döneme ait sikkelerde Allah ve Muhammed’in adı açıkça görülmektedir. O, o dönemde Müslümanların çıkarlarının korunmasında etkili bir rol oynamıştır. Fatma Hatun’un reformları ve kapsamlı hizmetleri, İslam dininin zor ve şiddetle değil, tedrici bir nüfuz ve İslamî-İranî kültürün teşvikiyle Çin ve Moğol toplumuna tanıtılmasını sağladı. Ancak onun bazı politikaları -Moğol divan yöneticilerinin tasfiyesi ve medeni İranlıların iş başına getirilmesi dâhil- muhaliflerinin tabiatına uygun düşmedi ve Fatma Hatun’un iktidar dönemi, Güyük Han’ın hükümdarlığı günlerinde onların entrikalarıyla sona erdi.

Kurultay meclisinin tasdikinden sonra Töregen’in en büyük oğlu Güyük Han (hükümranlığı: 639-647 Hicri) saltanat tahtına oturdu. Güyük, Hristiyan bir kişinin gözetiminde büyümüştü ve bu nedenle Hristiyan inancına mensuptu; hükümdarlığı döneminde de yeniden göreve dönen Hristiyan müşaviri Emir Çinkay’ın etkisi altındaydı. Hristiyanların Haçlı Seferleri’ndeki yenilgisi ve Moğol hanının kışkırtılması, Güyük’ün Müslümanlara karşı tutumunun değişmesine yol açtı ve onların konumunu tehlikeye soktu. Ayrıca o, annesi Töregen Hatun ile temel meseleler ve siyasi çizgi konusunda şiddetli anlaşmazlıklara düştü ve Emir Çinkay’ın müdahaleleriyle Fatma Hatun, Güyük’ün öfke ve gazabına uğradı; Töregen Hatun ile işbirliği yapmak, onu Ögedey dönemi görevlilerini değiştirmeye, azletmeye ve sürgüne göndermeye teşvik etmek ve büyücülük suçlamasıyla tutuklandı, yargılandı, işkence gördü ve sonunda öldürüldü.

Cüveynî’nin raporuna göre Ögedey’in ölümünden sonra reform karşıtları geçici olarak zafer kazandılar; Gürgüz’ü görevden alıp öldürdüler. Ögedey, Töregen ve nedîmesi Fatma Hatun’un her zaman iktidarı ellerinde tuttuğu dört buçuk yıl boyunca, nüfuz sahibi grupların lehine bir dizi farklı iş yapıldı

Kaynaklar:

ابراهیم آوا، تحفه و کیوان لؤلؤیی (1378ş), فاطمه خاتون توسی؛ شاعره عهد مغول, نشریه ایران شناخت, س14.

اقبال آشتیانی، عباس (1364ş), تاریخ مغول از حمله چنگیز تا تشکیل دولت تیموری, تهران: امیر کبیر.

بناکتی، داود بن محمد (2007م), روضة أولی الألباب فی معرفة التواریخ و الأنساب المشهور بتاریخ البناکتی, ترجمه علی، محمود عبدالکریم, قاهره: المرکز القومی للترجمة.

بیانی، شیرین (1353ش), ایران در برخورد با مغول, تهران: کتابخانه طهوری.

بارتولد، واسیلی ولادیمیروویچ (1366ش), ترکستان نامه, ترجمه کریم کشاورز. تهران: آگاه.

ترکمنی آذر، پروین (1383ش), تاریخ سیاسی شیعیان اثنی عشری در ایران, تهران: شیعه شناسی.

تشکری، سعید (1395ش), غریب قریب، چنگیزیان, بی جا، کتابستان معرفت.

جوینی، علاءالدین عطاملک محمد (1391ش), تاریخ جهانگشای, (به تصحیح محمد قزوینی), تهران: انتشارات نگاه.

خواند میر، غیاث الدین بن همام الدین (1380ش), تاریخ حبیب السیر فی اخبار افراد بشر, تهران: خیام.

راوندی، مرتضی (1396), تاریخ اجتماعی ایران, تهران: نگاه.

سیفی هروی، سیف بن محمد (1381), پیراسته تاریخنامه هرات, تهران – ایران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.

شامی، نظام الدین (1363ش), ظفرنامه، تاریخ فتوحات امیر تیمور گورکانی, مقدمه و کوشش پناهی سمنانی، تهران: بامداد.

فضل الله، رشید الدین (1384ش), جامع التواریخ, تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.

محمد صلّابی، علی محمد (1430ق), کتاب المغول بین الانتشار و الانکسار, مصر: الاندلس الجدیدة.

مراد زاده، رضا (1382ش), چگونگی نفوذ و گسترش اسلام در چین, مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.

میر خواند، محمد بن خاوند شاه (1270ق), روضة الصفا, بی جا، بی نا.

واله اصفهانی، محمد یوسف (1390ش), خُلد برین (در تاریخ مغول) روضه پنجم, تصحیح میر هاشم محدث، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

Roux, Jean-Paul (2003). L’Asie Centrale. Paris: Fayard; De Nicola, Women in Mongol Iran: The Khatuns, Edinburgh University Press, 2017.

Lane, George (June 29, 2011). “SAYYED AJALL”. Encyclopædia Iranica. Retrieved 17 November 2012.

玉溪《使者》. CCTV.com (in Chinese). 编导：韩玲 (Director: Han Ling) 摄像：李斌 (Photography: Li Bin). 央视国际 (CCTV international). 2005-02-24. Retrieved 24 April 2014.

He, Gaoji; Lu, Junling, eds. (2013). 域外集. Beijing: Zhonghua Book Company.

نیاما. سکه توراکینا نائب السلطنه مغول (29 اکتبر 2019) برگرفته از لینک: https://www.worldhistory.org/image/11423/coin-of-the-mongol-regent-toregene/

[1]. جوینی، عطاملک بن محمد، تاریخ جهانگشای، ج1، ص 200؛ Howorth, Henry Hoyle. History of the Mongols, from the 9th to the 19th century. No. 85. Burt Franklin, 1888, part III, p. 59.

[2]. جوینی، *تاریخ جهانگ

در ادامه، همین بخش منابع را مرتب و یکدست میکنم و سپس مطالبی که به انگلیسی هستند را مشخص میسازم.

منابع (شمارهگذاریشده)

[1]. جوینی، عطاملک بن محمد، تاریخ جهانگشای، ج۱، ص ۲۰۰؛ Howorth, Henry Hoyle, History of the Mongols, from the 9th to the 19th century, No. 85, Burt Franklin, 1888, part III, p. 59.

[2]. جوینی، تاریخ جهانگشای، ج۱، ص ۱۳۷–۱۳۸.

[3]. اقبال آشتیانی، عباس، تاریخ مغول، ص ۲۸.

[4]. واله اصفهانی، خلد برین (در تاریخ مغول) روضه پنجم، ص ۱۸۷؛ مراد زاده، چگونگی نفوذ و گسترش اسلام در چین، ص ۱۵۵.

[5]. تشکری، غریب قریب، چنگیزیان، ص ۱۵۷.

[6]. سیفی هروی، سیف بن محمد، پیراسته تاریخنامه هرات، ص ۱۵.

[7]. جوینی، تاریخ جهانگشای، ج۱، ص ۲۰۰.

[8]. جوینی، تاریخ جهانگشای، ج۱، ص ۱۹۶؛ بناکتی، روضة أولی الألباب فی معرفة التواریخ و الأنساب، ص ۴۲۸.

[9]. جوینی، تاریخ جهانگشای، ج۱، ص ۲۰۰؛ خواند میر، تاریخ حبیب السیر، ج۳، ص ۵۵.

[10]. جوینی، تاریخ جهانگشای، ج۱، ص ۲۰۰.

[11]. خواند میر، غیاثالدین بن همامالدین، تاریخ حبیب السیر فی اخبار افراد بشر، ج۳، ص ۵۵.

[12]. جوینی، تاریخ جهانگشای، ج۱، ص ۱۹۹؛ محمد صلابی، کتاب المغول بین الانتشار و الانکسار، ج۱، ص ۱۸۰.

[13]. بیانی، ایران در برخورد با مغول، ص ۱۱۹.

[14]. جوینی، تاریخ جهانگشای، ج۱، ص ۱۹۹.

[15]. جوینی، تاریخ جهانگشای، ج۱، ص ۲۰۰.

[16]. علی محمد محمد الصَّلابی، المغول بین الانتشار و الانکسار، ج۱، ص ۱۸۰.

[17]. جوینی، تاریخ جهانگشای، ج۱، ص ۱۹۶–۱۹۹؛ فاطمه خاتون توسی؛ شاعره عهد مغول، ص ۸۵.

[18]. در برخی از منابع نام دیگر یلوچوتسای محمد یلواج ذکر شده است. اقبال آشتیانی، تاریخ مغولها، ص ۱۵۲.

[19]. اقبال آشتیانی، تاریخ مغولها، ص ۱۳۶.

[20]. جوینی، تاریخ جهانگشای، ج۱، ص ۱۹۷.

[21]. جوینی، تاریخ جهانگشای، ج۱، ص ۲۷۸؛ فضل الله، جامع التواریخ، ج۱، ص ۵۶۵.

[22]. جوینی، تاریخ جهانگشای، ج۱، ص ۲۸۰.

[23]. 玉溪《使者》. CCTV.com (in Chinese). 编导：韩玲 (Director: Han Ling) 摄像：李斌 (Photography: Li Bin). 央视国际 (CCTV international). 2005-02-24. Retrieved 24 April 2014.

[24]. He, Gaoji; Lu, Junling, eds. (2013). 域外集. Beijing: Zhonghua Book Company. pp. 99.

[25]. بیانی، شیرین، ایران در برخورد با مغول، ص ۳۱.

[26]. بیانی، شیرین، ایران در برخورد با مغول، ص ۳۲.

[27]. اقبال آشتیانی