ساختار و شیوه نامه دانشنامه زن مسلمان

ساختار و شيوه نامه دانشنامه زن مسلمان
الف) اجزاي مقاله‌هاي دانشنامه‌ای
هر مقاله دانش‌نامه از پنج بخش فراهم می‌آید؛ مدخل، شناسه، بدنه، منابع، امضاء.
1. مدخل (سرواژه یا نهاد)
مدخل كلمه يا عبارتی است که مقاله بر محور آن سامان می یابد.(تفصیل بیشتر: شیوه نامه مدخل¬گزینی)
2. شناسه(معرف)
شناسه، شبه جمله‌ای است که پس از مدخل می‌آید تا تعریفی کلی و تصویری اجمالی از آن ارائه دهد. این تعریف به‌گونه‌ای است که مدخل را از مدخل‌های دیگر متمایز می‌سازد و قلمرو مقاله را تا حدودی روشن می‌کند. مانند: رضاع، حکم شرعی و از اسباب محرمیت.
• شناسه: شبه جمله اي مفيد، مختصر و بدون ارجاع است که در نخستين سطر مقاله و بعد از عنوان مدخل نگاشته شده و علاوه بر تعريفي کلي از مدخل، رابطه آن را با دانشنامه مشخص مي نمايد. مانند:
ـ خدیجه (سلام‌الله‌علیها): از صحابیات و همسر پیامبر(صلی الله علیه و آله).
• شناسه، مختصر و مفید است. از این رو همواره به صورت عبارت، و نه جمله، می‌آید.
• همه مداخل نيازمند شناسه است که توسط کارشناسان مدخل‌گزینی تنظیم می‌شود.
3. بدنه
بدنه، پیکره اصلی و بنیادین هر مقاله دانش‌نامه است که پس از مدخل و شناسه آن قرار می‌گیرد و معمولا از چند بخش و هر بخش از چند پاراگراف تشکیل می‌شود.
4.امضا
امضا عبارت است از نام و نام خانودگی پدیدآورنده مقاله که معمولا شخصی حقیقی است. در امضا هر گونه لقب و عنوان از نام حذف می‌گردد. امضا نه تنها به مقاله دانش‌نامه هویت می‌بخشد بلکه پاسخگوی مستقیم هر مقاله را به جامعه علمی معرفی می‌کند.
• هرگاه چند نفر پدیدآورنده مقاله‌ای باشند، نام‌شان مشترکا در شمار امضاکنندگان به ترتیب الفبای نام خانوادگی می‌آید. در این حال نام‌ها کنار یکدیگر چیده می‌شوند.
• اگر هر یک از بخش‌های مقاله پدیدآمده نویسنده‌ای خاص باشد، امضای هر نویسنده پس از بخش مربوط قرار می‌گیرد.
• اگر به هر دلیل نتوان امضای شخص حقیقی را در پایان مقاله آورد، گروه علمی مربوط در این دانش‌نامه، امضاکننده مقاله خواهند بود.
• امضا پس از درج منابع، پس از هر بخش و به صورت چپ‌چین می‌آید.

5. منابع
پس از بدنه مقاله، كتاب‌شناسی با عنوان «منابع» درج می‌شود. این كتاب‌شناسی باید شامل منابعی باشد كه نام آن‌ها در پانوشت آمده است. چینش این منابع به ترتیب الفبایی این‌گونه خواهد بود:
کتاب‌ها:
الگو: نام خانوادگی نویسنده، نام کوچک نویسنده، عنوان اثر، نام و نام خانوادگی محقق/ مترجم یا مصحح، محل نشر، نام ناشر، سال نشر.
شعبانی ساروئی، رمضان، جریان‌شناسی سیاسی فرهنگی ایران، تهران، سازمان بسیج فرهنگیان، 1390.
کراجکی، محمد بن علی، کنزالفوائد، تحقیق عبدالله نعمه، قم، دارالذخائر، 1410.
مقالات:
کرمی، سعید و مسلمی، محمدحسن و بهرامیان، مسعود، بررسی نقش زنان نظامی خوارج در قرن نخست هجری (با تکیه بر عراق)، تاریخنامه خوارزمی، 1393، 5 (2)، 78-100.
• در صورتی که مقاله یا کتاب دارای بیش از یک نویسنده بود، در منابع به صورت الگوی زیر می‌آید:
نام خانوادگی نویسنده اول، نام کوچک نویسنده اول و نام کوچک و بزرگ نویسنده دوم، نام کتاب ، محل نشر، نام ناشر، سال نشر.
شمسی، عبدالله و علی اصغر نصیری، جریان شناسی فکری – فرهنگی فمنیسم در ایران معاصر، قم، انتشارات زمزم هدایت، 1395.
مقالات الکترونیکی:
گزنی، علی(3، 1379 مهر). طراحی سیستم‌های بازیابیاطلاعات بهینه در نرم افزارهای کتابخانه‌ای و اطلاع‌رسانی، علوم اطلاع‌رسانی، 16(1-2). بازیابی شده در 3/7/1385، ازhttp://www.irandoc.ac.ir/ETELA-ART/16/16127ab
پایان‌نامه و رساله:
ذوقدار مقدم، رضا، نقش نماهای گفتمانی و کارکرد آن‌ها در زبان فارسی معاصر، رساله دکتری، گروه ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، 1381.
*** نکته: بر اساس مصوبه شورای عالی دانشنامه در اسفند 1404، مقالات دانشنامه زن مسلمان نیازی به پیشینه ندارد.
ب) عنوان ساختار نگارش مقالات
1. پاراگراف
در پاراگراف‌بندی به این نکات توجه شود:
• طول هر پاراگراف متناسب با «پیام اصلی» آن است.
• اولین جمله از هر پاراگراف، اصلی‌ترین پیام همان پاراگراف است.
• جمله‌های هر پاراگراف تنها برای بیان یک پیام اصلی و گسترش دامنه همان پیام به کار آیند. از آوردن توضیحات دیگر و شرح و بسط‌های بیرون از آن دامنه پرهیز می‌شود.
• ارتباط طولی میان پاراگراف‌ها مبتنی بر رابطه منطقی میان پیام‌های اصلی است. هر پاراگراف در مکانی قرار می‌گیرد که اگر جابه‌جا شود، نبود حلقه‌ای در آن زنجیره منطقی به خوبی مشهود باشد.
•
2. بخش‌بندی
در صورت نیاز برای ساده‌سازی فهم مطالب، از روش بخش‌بندی و عنوان‌گذاری استفاده می‌شود، مشروط بر آنکه موجب از هم‌گسیختگی مباحث نگردد. به این منظور چند پاراگراف که شاخه‌ای اصلی از پیکره کل مقاله‌اند، یک بخش را تشکیل می‌دهند و تحت یک زیرعنوان جای می‌گیرند. عنوان‌بندی در مقالات بلند حائز اهمیت ویژه است و در مقاله‌هایی که محورهای متفاوتی دارند نیز ضرورت دارد.
ج) بايسته‌هاي مقالات
مستند بودن
o همه مطالب مستند شده و به منابع و مآخذ ارجاع ¬شود.
o مأخذ هر مطلب توسط نویسنده در پانوشت ذکر شود.
o فونت بدنه متن14 B Lotusباشد.
o فونت پاورقی‌ها و منابع 12 B Lotus باشد.
1. اعتبار مآخذ و منابع: منابع و مآخذ مورد استناد، باید از اعتبار و روائی برخوردار باشند. ملاک اعتبار، علمیت و مقبولیت نزد متخصصان هر علم است. در صورتی که مقاله‌ای مشتمل بر مباحث لغوی، حدیثی، کلامی، تفسیری، فقهی، تاریخی و… باشد باید برای هر بخش به منابع شناخته‌شده در همان بخش استناد کرد.
2. پرهیز از ارزش‌داوری: نویسندگان باید دیدگاه‌ها و سلیقه‌های شخصی و جانبدارانه خویش را در نوشتار دخالت ندهند.
3. جامعیت مطالب (موضوعات): نگارنده به همه ابعاد مصوب در طرحنامه مدخل بپردازد. هر مقاله دانش‌نامه باید مشتمل بر همه مطالب اساسی در موضوع مربوط باشد به گونه‌ای که خواننده را از دیگر منابع اصلی و فرعی در آن موضوع بی‌نیاز سازد. (جامعیت اقتضاء می‌کند که مقاله به همه پرسش‌ها و شبهات اصلی در قلمرو موضوع پاسخ دهد.)
4. تحلیل علمی: نویسنده مقاله می‌تواند با اتکاء به اصول تحقیق و با رعایت احتیاط و به صورت مستدل دیدگاه‌ها، تحلیل‌ها و نوآوری‌های خود را در قلمرو موضوع مقاله ارائه دهد و البته این مهم با تأکید بر صبغه گزارشی مقالات دانشنامه‌ای انجام شود.
نکته: این بخش اختصاص به صاحبنظران در موضوع دارد و در هر صورت، ترجیحاً تحلیل ها و نوآوری های خود را پیش از نگارش مقاله دانشنامه ای در قالب مقاله یا کتاب چاپ کرده و حین اعلام نظر، به اثر خویش ارجاع دهد تا از حالت گزارشی خارج نشود.)
5. پرهیز از تسامح علمی: در دانشنامه هرگز به مشهورات و مقبولات متعارف اکتفا نمی‌شود و ملاک پذیرفته شدن هر مطلب، صرفا علمیت و مستند بودن آن است.
6. پرهیز از حاشیه پردازی: مقاله دانشنامه‌ای تنها گنجایش مطالب مهم و کلیدی در باب موضوع مربوط را دارد و از هرگونه حاشیه‌پردازی و خروج از موضوع پرهیز شود، اگرچه مطالب حاشیه‌ای در جای خود، متقن و علمی باشد.
7. پایبندی به چارچوب و قلمرو موضوعی: هر مقاله دارای چارچوب و قلمروی ویژه است و باید به گونه‌ای طراحی ‌شود که از بروز تداخل و تکرار در مقالات هم‌افق پرهیز گردد و هیچ مبحثی بیش از یک‌بار در مجموعه دانشنامه به طور مبسوط آورده نشود. در موارد نیازمند اشاره به مطالب هم‌مضمون از «ارجاع» استفاده می‌شود.

8. پرهیز از نقل قول مستقیم: در نگارش مقالات دانشنامه باید از نقل قول مستقیم پرهیز شود. تنها مورد استثنای این قاعده جایی است که نقل عین مطلب موضوعیت داشته باشد. در آیات و روایات نیز، جز در موارد ضرور و بایسته از نقل مستقیم پرهیز می‌شود.
9. وحدت روش در کاربرد آیات و روایات:
در این دانش¬نامه به اقتضای موضوع آن به آیات و نیز روایات پرشماری از اهل بیت(ع) استناد می¬شود، اصول اساسی و مهم در گزارش آیات و روایات به شرح زیر است:
• در ترجمه آیات به ترجمه‌های معتبر مراجعه شود؛
• در کل متن از یک ترجمه استفاده شود؛
• مؤلف باید متن روایات مربوط به موضوع را مطالعه کرده و در ساختاری مناسب از همه آنها استفاده کند؛
• با هدف ارائه نثری هماهنگ و یکنواخت در گزارش روایات از ترجمه‌های مطابق و تحت‌اللفظی پرهیز می‌شود بلکه محتوای روایات در ضمن متن نویسنده و به صورت آزاد به خواننده منتقل می‌شود؛
• از ارائه متن عربی روایات پرهیز می‌شود به جز در مواردی که آوردن متن موضوعیتی داشته باشد؛
• در آوانگاری و اعراب‌گذاری روایات، فقط به علائمی بسنده می‌شود که در درست‌خوانی متن، نقش اساسی داشته باشد تا موجب بدنمایی و چشم‌آزاری نشود؛
• در صورتی که روایتی متضمن مباحث مختلفی باشد، تنها بخشی گزارش می‌شود که مربوط به موضوع مقاله است. ترجمه آزاد و برداشت متعارف از روایات نیاز به استناد ندارد ولی برداشت‌های خاص و تفسیر و تأویل‌های فراتر از حد متعارف و معمول باید به منابع مستند شود؛
• در مواردی که از روایتی برداشت‌های متفاوتی وجود دارد و فقط یکی از برداشت‌ها با موضوع مقاله هماهنگ است، عبارت باید به گونه‌ای باشد که مشخص شود برداشت‌های دیگری نیز وجود دارد؛
• از پرداختن به مباحث سندی و رجالی جز در موارد خاص و ضروری پرهیز می‌شود.
10. دسته‌بندی رویکردها و اقوال: آراء و اقوال باید بر اساس مکتب‌های گوناگون فکری، مقطع زمانی یا به گونه طیف‌پذیر دیگر دسته‌بندی شوند. از آوردن اقوال قابل ادغام ـ که با تعابیر متفاوت ارائه شده ـ پرهیز شود؛ به ویژه در مواردی که گزارش اقوال فراوان موجب تحیر و سرگردانی مخاطب می‌شود.
11. حجم متناسب: حجم هر مقاله متناسب با جایگاه و اهمیت موضوع آن توسط گروه مربوطه تعیین می‌شود. این جایگاه و اهمیت با عنایت به نوع موضوع، تعداد روایات، نقش موضوع در تاریخ مباحثات علمی و نیاز جامعه علمی به موضوع تعیین می‌شود. مرجع تعیین حجم، گروه با تأیید سرویراستار است.
12. تفکیک رویکردها: در مقالاتی که با رویکردهای گوناگون به موضوع پرداخته می‌شود، در صورت لزوم هر رویکردها از یکدیگر جدا و متمایز گردد و در صورت لزوم مقاله‌ای مستقل تألیف شود، مانند اجتهاد که تاریخ و سیر تطور اجتهاد از دیگر موضوعات آن قابل تفکیک است.
13. پایبندی به چینش و نظم منطقی: رعایت نظم منطقی در دو محور ساختار کل مقاله و نیز ساختار درونی هر عنوان فرعی، از مختصات اصلی هر مقاله دانشنامه‌ای است. نظم منطقی در کلیت مقاله، آن‌گاه نمود می‌یابد که تسلسل و پی‌آوری مطالب، تابع طرحی منسجم باشد و هر مطلب با مبحث پیش و پس از خود، ارتبلاطی روشن و معقول داشنته باشد. ذیل عناوین باید مطالب مندرج در هر سرفصل واحد، با رعایت قواعد پاراگراف‌بندی چنان سامان یابند که هم تعداد جمله‌های هر پاراگراف و هم تسلسل پاراگراف‌ها در خدمت انتقال پیام اصل و آن‌گاه پیام‌های فرعی آن سرفصل، به ترتیب اولویت باشند.
14. روان¬نویسی: نثر مقالات باید شیوا، رسا، ساده، بی‌تکلف و شفاف باشد به گونه‌ای که هم از سوی محققان و هم از سوی عموم اهل دانش پذیرفته شود. حشو، پیچیده‌نویسی و هرگونه سست‌نویسی، مقاله را از این امتیاز محروم می‌کند. بهره‌گیری از تعابیر ادیبانه و شاعرانه، به کار بردن افعال و مصادر چندجزئی و افراط در استفاده از فنون بلاغی و بیانی، در نثر دانش‌نامه‌ای روا نیست. از عربی‌نگاری و همچنین سره‌نویسی(استفاده افراطی از واژگان فارسی) نیز باید پرهیز کرد.
15. کوتاه‌نگاری: نثر مقاله باید از کم‌ترین و مفیدترین واژگان تشکیل شده باشد و از هرگونه درازنویسی ملال آور، ایجاز مخلّ اعم از ذکر شواهد فراوان (بدون ضرورت) و شاخ و برگ دادن بیهوده به مطالب پرهیز شود. از آوردن جملات درآمدی (مانند البته، ما می‌دانیم و…) نیز باید خودداری شود.
16. عفت قلم و امانت داری: حفظ عفت و تقدس قلم و رعایت پیراستگی نوشته از هرگونه بی‌حرمتی، دشنام، درشت‌زبانی و عصبیت از بایسته‌های دانش‌نامه‌نگاری است. همچنین حفظ امانت در ارجاعات و مستندات از نمودهای عفت قلم است.
17. پرهیز از کاربرد القاب و عناوین: در مقالات باید از کاربرد القاب و عناوین تشریفاتی پرهیز شود، مگر عَلَم شده باشند. نام‌های حضرات ائمه با نام‌های مشهور نزد فارسی‌زبانان و و پیشوند «امام» آورده می‌شوند و پس از نام، تحیت مناسب (به صورت کلیشه) می‌آید. اسامی محمد (ص)، علی(ع) و فاطمه(س) و نیز اسامی انبیا و حضرت مریم(س) با پیشوند حضرت و تحیت مناسب آورده ‌شود، اما برای خود واژه‌های انبیا، پیامبران و امامان نیازی به پیشوند حضرت و کلیشه ندارند. (جهت ایجاز در نوشتار بیشتر از القاب و اوصاف استفاده شود تا کمتر نیاز به کلیشه باشد)
18. پایبندی به اصطلاحات علمی: به‌کارگیری اصطلاحات و واژگان کلیدی مخصوص به هر علم لازم است، به‌گونه‌ای که هر مقاله صبغه تخصصی خود را داشته باشد. در عین حال از رعایت سادگی و روانی نثر نباید غفلت کرد.
د) ارجاعات
1/د) نحوه ارجاع به مداخل دیگر (درون‌متنی و برون‌متنی)
هرگاه نیاز باشد به مطلبی در همان مقاله ارجاع شود از «ارجاع درون‌متنی» استفاده می‌شود مانند: (← همین مقاله← مراتب توحید).
و هرگاه نیاز باشد به مطلبی در مقاله‌ای دیگر ارجاع شود، از «ارجاع برون‌متنی» استفاده می‌شود مانند: (← شرک)
4. ارجاعات مقاله
• در مقاله خبر(مقاله ای که توسط نویسندگان نوشته و ارایه می‌شود) جهت سهولت در ارزیابی ارجاعات به صورت پانوشت است؛ گرچه به هنگام چاپ فیزیکی، مستندات مباحث به صورت درون متنی تغییر خواهد کرد.
• چینش این منابع به ترتیب الفبایی این‌گونه خواهد بود:
کتاب‌ها:
الگو: نام خانوادگی نویسنده، نام کوچک نویسنده، عنوان اثر، نام و نام خانوادگی محقق/ مترجم یا مصحح، جلد، صفحه.
شعبانی ساروئی، رمضان، جریان‌شناسی سیاسی فرهنگی ایران، ص105.
کراجکی، محمد بن علی، کنزالفوائد، تحقیق عبدالله نعمه، ج2، ص54.
مقالات:
کرمی، سعید و مسلمی، محمدحسن و بهرامیان، مسعود، بررسی نقش زنان نظامی خوارج در قرن نخست هجری (با تکیه بر عراق)، تاریخنامه خوارزمی، 1393، 5 (2)، ص50.
مقالات الکترونیکی:
گزنی، علی(3، 1379 مهر)، طراحی سیستم‌های بازیابیاطلاعات بهینه در نرم افزارهای کتابخانه‌ای و اطلاع‌رسانی، علوم اطلاع‌رسانی، 16(1-2)، بازیابی شده در 3/7/1385، ازhttp://www.irandoc.ac.ir/ETELA-ART/16/16127ab
پایان‌نامه و رساله:
ذوقدار مقدم، رضا، نقش نماهای گفتمانی و کارکرد آن‌ها در زبان فارسی معاصر، رساله دکتری، گروه ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، 1381، ص68.
نشانی آیات در متن به این ترتیب می‌آیند: درون دوکمانک ابتدا نام سوره بدون کلمه سوره و بعد از آن ویرگول و شماره آیه یا آیات می‌آید؛ مانند (انفال، 35) یا (بقره،103 ـ 105)
اصول و ضوابط ذکر منابع در پانوشت در «شیوه‌نامه کتابشناسی و کنترل منابع» آمده‌اند. در اینجا به مواردی که مؤلفان به آن نیاز دارند، اشاره می‌شود:
• در منابعی که ترتیب الفبایی دارند مانند کتب لغت، معاجم و دایره‌المعارف‌ها بدون ذکر شماره جلد و صفحه به ذیل ماده لغوی و مدخل هم ارجاع داده می‌شود.
• در جایی که منبع سخن بعدی تکرار قبلی است از واژه «همان» استفاده می‌شود.
• مشخصات جلد و صفحه بر مبنای اثری است که در پایان همان مقاله در کتابشناسی و تحت نام «منابع» درج می‌شوند.
• نام کتب درازنام، در پانوشت به صورت مختصر ذکر شده ولی در منابع پایان مقاله به طور کامل می‌آیند (مطابق راهنمای منابع). به عنوان مثال در پانوشت، «بحارالانوار» و در فهرست منابع، «بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار» می‌آید.
• نام کتب مطابق «راهنمای منابع» می‌آید.
• در صورت تعدد منابع برای یک مطلب، ترتیب تاریخی منابع در پانوشت رعایت می‌شود.
• میان منابع متعدد در یک مطلب نشانه نقطه ویرگول (؛) قرار می‌گیرد.
• اگر نام چند منبع، در یک مقاله، مشابه باشد، پس از ذکر نام اثر، نام مشهور و مختصر نویسنده نیز در پانوشت می‌آید؛ مانند الامالی، صدوق؛ الامالی، طوسی؛ الامالی، مفید.
• در صورت تعدد صفحات منبع، چنین عمل می‌شود: … ص 42، 54، 21 ـ55، 60.
• در صورتی که نام منبع در «راهنمای منابع» نیامده باشد ملاک در نگارش نام اثر، عنوان روی جلد آن است، مگر آنکه نام مشهور خلاف آن باشد.
• در صورتی که مقاله یا کتاب دارای بیش از یک نویسنده بود، ارجاعات به صورت الگوی زیر می‌آید:
نام خانوادگی نویسنده اول، نام کوچک نویسنده اول و نام کوچک و بزرگ نویسنده دوم، نام کتاب/مقاله، جلد، صفحه.
شمسی، عبدالله و علی اصغر نصیری، جریان شناسی فکری – فرهنگی فمنیسم در ایران معاصر، ص109.
*چندنکته
1. به نام مشهور و مختصر افراد اکتفا می‌شود.
2. هرگونه لقب از نام افراد حذف می‌گردد، مگر به ضرورت. «سید» جزء نام تلقی می‌شود.
3. در چینش الفبایی نام‌های مشابه، به واحدهای پس از نام اثر توجه می‌شود.
4. در نسخه‌های خطی، زمان تألیف و نام دارنده منبع و شماره آن نیز ذکر می‌شود؛ مثال: احمد بن محمد ثعالبی، الکشف و البیان فی تفسیر القرآن، نیمه اول قرن پنجم، کتابخانه مرعشی، 908.
5. شماره مجلد اثر تنها هنگامی ذکر می‌شود که مشخصات کتاب‌شناختی آن، از مجلدات دیگر متمایز باشد. در این حال شماره مجلد، پیش از نام ناشر می‌آید.
6. منابع فارسی و عربی هماره با یکدیگر طبق ترتیب الفبایی می‌آیند و منابع به زبان‌های دیگر به صورت مستقل و پس از منابع فارسی و عربی از چپ چیده می‌شوند.
** توجه: در ارجاع به منابع اسلامی شیعه از نرم‌افزارهای نور استفاده شود. در مواردی که به نرم افزارهای «مکتبة اهل بیت(ع)»، «جامع الکبیر»، « شامله» و یا هر نرم‌افزار دیگری استفاده شد حتماً به آن تصریح شود. همچنین در صورت استفاده از کتابخانه‌های فیزیکی به نام کتابخانه در پایان مقاله و پس از کتابنامه اشاره شود.