نشست تخصصی جریانشناسی فمینیسم اسلامی با حضور محمدصادق هدایتزاده، دانشجوی دکترای دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد، در غرفه این دانشگاه در نمایشگاه بینالمللی قرآن و عترت مشهد برگزار شد. محورهای اصلی این نشست شامل فمینیسم در اسلام، تاریخ پیدایش آن، ارتباط با جریانهای غربی، اصلاحطلبی اجتماعی و اصلاحطلبی دینی برای دستیابی به حقوق زنان بود.
تشریح مفاهیم پایه فمینیسم اسلامی
به گزارش ایکنای خراسان رضوی، هدایتزاده در این نشست به معرفی چارچوب نظری فمینیسم اسلامی پرداخت و توضیح داد این جریان معتقد است به دلیل وجود فهم مردسالارانه از دین و انحصار تفسیر در دست مردان، لازم است برداشت جدیدی از متون دینی ارائه شود؛ برداشتی که نیازها و دغدغههای زنان را نیز لحاظ کند.
وی در ادامه با اشاره به نمونههای عملی فعالیت فمینیستهای اسلامی، به مواردی همچون:
قانون اصلاحشده خانواده در مراکش
برگزاری نماز جمعه به امامت زنان
ایجاد گروههای فعال مانند Musawah و SIS (Sisters in Islam)
انتشار گسترده کتابهای مرتبط با حقوق زنان در اسلام
اشاره کرد.
واکنشها به فعالیتهای فمینیسم اسلامی
هدایتزاده با اشاره به بازتابهای گسترده برپایی نماز جماعت یا جمعه توسط زنان، توضیح داد که واکنشها به این اقدامات از تکفیر و تهدید تا حمایت جدی از سوی برخی گروهها متفاوت بوده است.
دستاوردهای فمینیسم اسلامی در کشورهای مسلمان
در بخش دیگری از نشست، سخنران به دستاوردهای جنبش فمینیسم اسلامی اشاره کرد. برخی از این دستاوردها شامل:
برابری حقوق زن و مرد در قانون اساسی ترکیه (۲۰۰۱)
لغو قانونی چندهمسری در تونس
حذف لزوم اجازه ولی برای ازدواج دختران در کشورهای پاکستان، بنگلادش و مراکش
قانونگذاری حقالزحمه کار خانگی زنان در مالزی (۱۹۸۴)
وی این موارد را نمونهای از اثرگذاری فمینیسم اسلامی در اصلاح قوانین کشورهای اسلامی دانست.
اصول و مبانی نظری فمینیسم اسلامی
هدایتزاده در ادامه اصول مهم فمینیسم اسلامی را برشمرد:
۱. توجه به بافت (Context) در کنار متن (Text)
فمینیستهای اسلامی معتقدند تفسیر احکام تنها بر اساس متن کافی نیست و باید شرایط تاریخی، اجتماعی و فرهنگی زمان نزول نیز بررسی شود.
۲. تمایز میان احکام محدود و جهانشمول
بهعنوان مثال، آنان عفاف را اصل جهانشمول میدانند اما جلباب را متعلق به شرایط اجتماعی عصر نزول معرفی میکنند.
۳. نقد مردسالاری و نفی روایات غیرمعتبر
این جریان برخی روایات مانند آفرینش حوا از دنده چپ آدم را غیرمعتبر و مخالف اصول توحید، عدالت و کرامت انسانی میداند.
۴. کشف معانی اصیل و بازخوانی واژگان قرآنی
برای نمونه:
معنای «قوامون» در آیه ۳۴ نساء را حمایتگری، حفاظت و مسئولیت اقتصادی میدانند نه برتری ذاتی مردان.
واژه «ضرب» در همان آیه را به ترک کردن، فاصله گرفتن یا آغاز سفر ترجمه میکنند نه «زدن».
«قانتات» را به معنای وفاداری و حفظ حرمت رابطه تفسیر میکنند نه «اطاعت محض از مرد».
۵. نگاه متفاوت به مفهوم حوریان بهشتی
بهگفته فمینیستهای اسلامی، آیات مربوط به حوریان در دوره مکی و برای تثبیت ایمان تازهمسلمانان بیان شده و آیات مدنی به «ازواج مطهره» اشاره دارد.
ملکه سبا؛ الگوی حاکمیت زنان در نگاه فمینیستهای اسلامی
یکی از مباحث مهم نشست، تحلیل داستان بلقیس (ملکه سبا) در قرآن بود.
هدایتزاده توضیح داد که فمینیستهای اسلامی با استناد به آیاتی مانند نمل/۲۳ که او را دارای حکومت، تدبیر و قدرت معرفی میکند، وی را نمونهای قرآنی از رهبری سیاسی زنان میدانند و معتقدند هیچ آیهای حاکمیت را منحصر به مردان نکرده است.
معرفی متفکران برجسته فمینیسم اسلامی
در بخش پایانی نشست، هدایتزاده به معرفی مشهورترین متفکران این جریان پرداخت:
آمنه ودود – برگزارکننده اولین نماز جمعه مختلط؛ نویسنده کتاب قرآن و زن
آمنه مرنیسی – نویسنده کتاب ملکههای فراموششده جهان اسلام
اسماء بارلاس – نویسنده کتاب زنان مؤمن در اسلام و پژوهشگر حوزه سیاست و فمینیسم
وی همچنین توضیح داد که موضوع پایاننامه کارشناسی ارشدش نقد نواندیشان فمینیست مسلمان بوده و موضوع رساله دکتریاش نیز جریانشناسی فمینیسم اسلامی و نقد آن است.