پروین اعتصامی؛ نامدارترین شاعره معاصر ایران

نویسنده: علی بهرامی

نامدارترین شاعره معاصر ایران و صاحب سبک در مناظره‌های تمثیلی با مضامین اخلاقی و اجتماعی.

«رخشنده اعتصامی» متخلص به پروین در ۲۵ اسفند ۱۲۸۵ش در تبریز، در خانواده‌ای فرهنگ‌ دوست و اهل ادب، چشم به جهان گشود.[1] پدرش، یوسف اعتصامی(اعتصام‌الملک)، نویسنده، مترجم و از چهره‌های فرهنگی اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی بود[2] و نقش مهمی در پرورش ذوق ادبی و شکل‌گیری شخصیت علمی و فرهنگی او داشت. منزل وی محل اجتماع و نشست‌های ادبی بسیاری از نویسندگان، شاعران و اندیشمندان آن روزگار بود.[3] مادرش، اختر اعتصامی، دختر میرزا عبدالحسین مقدم‌العداله، شاعر متخلص به «شوری»، بود.[4] پروین در چنین محیطی که سرشار از دانش، فرهنگ و ادب بود، رشد یافت و از همان کودکی با ادبیات فارسی و محافل فرهنگی آشنا شد.

او در کودکی همراه خانواده به تهران رفت و در آنجا پرورش یافت. مقدمات ادبیات فارسی و عربی را نزد پدر آموخت و سپس تحصیلات رسمی خود را در مدرسه عالی دختران آمریکایی، از مؤسسات آموزشی نوین آن دوره، ادامه داد. در سال ۱۳۰۳ شمسی، در هجده سالگی از این مدرسه فارغ‌التحصیل شد. پس از آن، دو سال به تدریس زبان‌های فارسی و انگلیسی در همان مدرسه مشغول بود.[5] در سال ۱۳۰۴ش‌ از سوی دربار برای آموزش ملکه و فرزندان رضاشاه دعوت شد، اما این پیشنهاد را نپذیرفت.[6]

زندگی مشترک او با فضل‌الله همایون‌فال در سال ۱۳۱۳ش، به دلیل عدم توافق اخلاقی، پس از چند ماه به جدایی انجامید. [7] این تجربه تلخ و متعاقب آن درگذشت پدرش در سال ۱۳۱۶ش، بر گوشه‌گیری وی افزود.[8] انتشار دیوان اشعارش در سال ۱۳۱۴ش موجب شناخته‌شدن گسترده‌تر وی در محافل ادبی شد. او در سال ۱۳۱۵ش برای مدتی کوتاه به عنوان کتابدار در دانشسرای عالی تهران فعالیت کرد.[9] که کمتر از یک سال دوام یافت.[10]

سرانجام در ۱۵ فروردین ۱۳۲۰ش در ۳۵سالگی، بر اثر بیماری درگذشت و پیکرش در حرم حضرت فاطمه معصومهسلام الله علیها در قم، در کنار مزار پدرش، به خاک سپرده شد.[11]

آثار

تنها اثر مستقلِ منتشرشده از پروین اعتصامی، دیوان اشعار اوست که نخستین بار در سال ۱۳۱۴ش با مقدمه ملک‌الشعرا بهار منتشر شد و به دلیل بهره‌گیری از سبکِ «مناظره» و مضامین اخلاقی و اجتماعی، با استقبال گسترده‌ اهل ادب روبرو گردید.[12] این دیوان حاصل بیش از دو دهه شاعری او، شامل حدود ۵۶۰۰ بیت در قالب‌هایی چون قطعه، قصیده، مثنوی و غزل است.[13] مضامین اخلاقی، اجتماعی و تعلیمی از درون‌مایه‌های اصلی آن به شمار می‌روند. بخش قابل توجهی از اشعار او پیش از انتشار دیوان در مجله «بهار» به مدیریت پدرش منتشر شده بود.[14] انتشار دیوان این با استقبال جامعه ادبی روبه‌رو شد. سعید نفیسی در روزنامه «ایران» به معرفی آن پرداخت و وزارت معارف نیز مدال علمی را به پروین اعطا کرد.[15]

Bottom of Form

شخصیت ادبی و سبک‌شناسی

شعر پروین اعتصامی، تداوم درخشان سنت کلاسیک فارسی با هویتی مستقل و متمایز است. او با درک آمیزه‌ای از سبک خراسانی و عراقی،[16] به دور از پیچیدگی‌های زبانی و واژگان مهجور، مفاهیم عمیق اخلاقی و اجتماعی را با بیانی استوار، فصیح و در عین حال روشن عرضه کرده‌است. [17] با پرهیز از تغزل و بیان مستقیم تجربه‌های شخصی، عمدتاً در قالب‌های قصیده، قطعه و مثنوی، رسالت شعر را در آموزش و اصلاح اجتماعی می‌جوید. یکی از برجسته‌ترین ابزارهای هنری او در این مسیر، بهره‌گیری از ساختار «مناظره» و گفت‌وگوی تمثیلی میان اشیاء، حیوانات و انسان‌هاست؛ شیوه‌ای که با استفاده از شخصیت‌بخشی و تصویرسازی ذهنی، شعر او را به روایتی آموزشی و در عین حال قابل‌درک برای طیف وسیعی از مخاطبان بدل کرده است.[18]

شخصیت ادبی این بانوی شاعر، حاصل پیوند عمیق با میراث کهن فارسی و آشنایی با جریان‌های ادبی نوین است. او از طریق محفل ادبی پدرش، یوسف اعتصامی، و تعامل با بزرگانی چون محمدتقی بهار، نصرالله تقوی و دهخدا، به تتبع و استقبال از آثار شاعران بزرگ سده‌های پنجم تا هشتم هجری پرداخت. تداوم این سنت در آثار او به‌وضوح مشهود است؛ چنان‌که قصایدش یادآور شیوه‌ی ناصرخسرو و سنایی، قطعاتش متأثر از انوری و مثنویاتش تداعی‌گر سبک نظامی، مولوی و سعدی است.[19] در کنار این میراث، پروین با رویکردی نوگرا به ادبیات غرب نیز نظر داشت و قطعه‌هایی را با تأثیرپذیری از شاعران و حکایت‌پردازانی چون هُراشیو اسمیت، ازوپ، لافونتن و آرتور بریزبان به فارسی بازآفرید. [20]

مضمون‌های شعر پروین حول محور عدالت‌خواهی، نقد ستم، ارزش خرد و همدردی با محرومان شکل می‌گیرد. او با همدلی آشکار با ستمدیدگان، به نقد فقر و تکبر می‌پردازد و در برابر، فضیلت‌های اخلاقی همچون پارسایی، تواضع و مسئولیت‌پذیری را می‌ستاید.[21] در حوزه مسائل زنان، با نگاهی اصلاح‌گرایانه، از انزوا و ناآگاهی تاریخی زنان انتقاد می‌‌کند و بر ضرورت خودآگاهی، علم‌آموزی و تربیت اخلاقی آنان تأکید دارد. در عین حال، ارزش زن را در خرد، پاکی و نقش محوری او در خانواده می‌بیند و مادری و خانه‌داری را به‌عنوان مسئولیتی مهم گرامی می‌دارد.[22]

جایگاه ادبی پروین همواره موضوع بحث و پژوهش بوده است. اگرچه در اقلیتی از منتقدان، تردیدهایی در باب اصالت آثار او مطرح شده یا سبک وی را بیش از «شعر»، «نظمِ» تعلیمی دانسته‌اند، اما اکثریت قاطع ادیبان و پژوهشگران، او را از شاعران برجسته زبان فارسی برشمرده‌اند. چهره‌هایی نظیر ملک‌الشعرا بهار، محمد قزوینی، احسان یارشاطر، محمدعلی اسلامی ندوشن و نادر نادرپور، استحکام زبانی، غنای فکری و اصالت مضامین، او را ستوده‌اند.[23] محمد قزوینی از او با عنوان «ملکة‌النساء الشواعر» یاد کرده و اشعارش را با بهترین قصاید استادان ادب فارسی برابر دانسته است.[24] محمدحسین شهریار، نیز در سروده‌های خود از او تجلیل کرده است.[25] همچنین پژوهشگرانی مانند احمد کریمی حکاک، در مطالعات خود به بررسی پیوندهای فکری و ادبی میان اشعار پروین و مطالب منتشرشده در مجله «بهار» پرداخته‌اند.[26]

پروین اعتصامی با تکیه بر این پشتوانه‌ی ادبی و اندیشه‌ی انسانی، به یکی از برجسته‌ترین چهره‌های شعر معاصر بدل شده است. نفوذ کلام او فراتر از محافل تخصصی به حافظه‌ی فرهنگی ایرانیان راه یافته است؛ چنان‌که نام او، مدارس و مراکز فرهنگی را مزین کرده و بسیاری از سروده‌هایش در شمار ضرب‌المثل‌های عامه درآمده است.[27] این استمرار توجه عمومی، گواهی بر این حقیقت است که شعر پروین توانسته است با گذر از زمان، به‌عنوان صدای آگاهی و کرامت انسانی، جایگاهی پایدار در فرهنگ عمومی جامعه داشته باشد.[28]

منابع

از صبا تا نیما: از نیما تا روزگار ما، یحیی آرین پور، تهران: زوار ،۱۳۷۴ش.

اسناد بانو پروین اعتصامی از سال های 1315-1320خورشیدی، اسدالله عبدلی آشتیانی، پیام بهارستان، سال پنجم، شماره 17، پاییز 1391ش.

اسنادی‌ از مشاهیر ادب‌ معاصر ایران،‌ علی میرانصاری، تهران ،سازمان اسناد ملی ایران(پژوهشکده اسناد) ،دفتر اول، 1376ش.

با كاروان‌ حله، ‌ عبدالحسین زرین‌كوب‌، تهران: جاویدان‌، ۱۳۷۴ش‌.

بن مایه های قصاید پروین اعتصامی، بتول فخراسلام، مجله:ادبیات فارسی (دانشگاه آزاد مشهد)»پاییز و زمستان 1385 – شماره 11 و 12 (‎12 صفحه – از 80 تا 91 )

بهار و ادب فارسی، محمدتقی بهار،(م1333)، تهران: چاپ محمد گلبن، 1351ش.

پروین اعتصامی شاعری شیرین سخن و مبارزی خاموش، سوزان ندیمی، ترجمه: عطاءالله ندیمی، مجله صبح بهار ،شماره 6 1369ش.

پروین اعتصامی شاعری نوآور: تحلیلی از شعر جولای خدا، احمد کریمی حکاک، ایران شناسی تابستان، شماره 2، 1368، (‎21 صفحه – از 264 تا 284 )

پژوهشی در نامهای ایرانیان معاصر، عبدالکریم به‌نیا، اهواز: شهیدفرهاد رضا. ۱۳۶۳ش.

تاریخچة زندگانی پروین اعتصامی، ، ابوالفتح اعتصامی،(م ۱۳۷۶) ،تهران: محمد علی فردین،1353ش.

جایگاه پروین اعتصامی در شعر فارسی، حشمت مؤید، ایران شناسی تابستان، شماره 2، 1368، (‎28 صفحه – از 212 تا 239).

حکیم بانوی شعر فارسی، رحیم چاوش اکبری،(م1315)، تهران: انتشارات میلادی، ۱۳۷۸ش.

دیوان قصائد و مثنویات و تمثیلات و مقطّعات دیوان قصائد و مثنویات و تمثیلات و مقطّعات، پروین اعتصامی، (1320)، تهران: صدای معاصر،۱۳۳۳ش.

شعر غیرشخصی، پروین اعتصامی، فرشته داوران، تهران:مجله ایران شناسی، سال1، شماره 2، تابستان 1368ش.

قیام و انقلاب مهدی ع از دیدگاه فلسفه تاریخ، مرتضی مطهری، تهران: صدرا، ۱۳۶۷ش.

لغت نامة، علی اکبر دهخدا،(م1334)، زیر نظر محمد معین، تهران: روزنه، ۱۳۷۳ش.

مجموعه گلها یا تذکره بانوان شاعره ایران از پروین اعتصامی تاامروز، دیهیم، محمد، تبریز: آذرآبادگان، 1372ش.

مدخل پروین اعتصامی، اصغر دادبه و علی، میرانصاری زیر نظر سیدکاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، 1367ش.

مقالات علاّمه قزوینی، محمد قزوینی، گردآورنده عبدالکریم جربزه دار، تهران: اساطیر، ۱۳۶۲ـ۱۳۶۶ش.

ارجاعات

[1]. اعتصامی، تاریخچة زندگانی پروین اعتصامی، ص۶؛ عبدلی آشتیانی، اسناد بانو پروین اعتصامی، ص650.

[2]. اکبری، حکیم بانوی شعر فارسی، ص422؛ میرانصاری، اسنادی‌ از مشاهیر ادب‌ معاصر ایران‌، ج1، ص135.

[3]. اعتصامی، تاریخچة زندگانی پروین اعتصامی، ص۶؛ داوران، شعرغیرشخصی، ص۲۹۲ .

[4]. دیهیم، مجموعة گلها ، ج ۱، ص ۱۳.

[5]. اعتصامی، تاریخچة زندگانی پروین اعتصامی، ص۶؛ میرانصاری،اسنادی‌ از مشاهیر ادب‌ معاصر ایران‌‌، ج1، ص171.

[6]. اعتصامی، تاریخچة زندگانی پروین اعتصامی، ص۷؛ ندیمی، پروین اعتصامی شاعری شیرین سخن و مبارزی خاموش، ص16.

[7]. اعتصامی، دیوان پروین اعتصامی، ص463.

[8]. داوران، شعرغیرشخصی، ص۲۹۴–۲۹۵.

[9]. میرانصاری، اسنادی‌ از مشاهیر ادب‌ معاصر ایران‌، ج۱، ص۱۴۷–۱۵۹؛ عبدلی آشتیانی، اسناد بانو پروین اعتصامی، ص650 .

[10]. میرانصاری، اسنادی‌ از مشاهیر ادب‌ معاصر ایران، ج۱، ص۱۵۶–۱۵۹؛ عبدلی آشتیانی، اسناد بانو پروین اعتصامی، ص649.

[11]. اعتصامی، تاریخچة زندگانی پروین اعتصامی، ص ۷ـ ۸؛ میرانصاری، اسنادی‌ از مشاهیر ادب‌ معاصر ایران‌، ج1، ص162.

[12]. میرانصاری،اسنادی‌ از مشاهیر ادب‌ معاصر ایران‌، ج ۱، ص۱۴۳–۱۴۶ .

[13]. مؤید، جایگاه پروین اعتصامی در شعر فارسی، ص ۲۱۶ .

[14]. دهخدا، لغت نامة، ج4 ص4858 .

[15]. میرانصاری، اسنادی‌ از مشاهیر ادب‌ معاصر ایران‌، ج۱، ص۱۴۳–۱۴۶.

[16] .آرین پور، از صبا تا نیما، ج ۳، ص ۵۴۴ ؛ بهار، بهار و ادب فارسی، ج ۱، ص ۲۱۰ ـ ۲۱۱

[17]. اعتصامی، دیوان پروین اعتصامی ، قصاید ۱، ۵، ۶، ۱۰، ۱۱ .

[18]. بهار، بهار و ادب فارسی، ج ۱، ص۲۱۰ ـ ۲۱۱.

[19] . زرین‌كوب‌، با كاروان‌ حله، ‌ص365-366.

[20] . زرین‌كوب‌، با كاروان‌ حله،ص ۳۶۷- ۳۶۸.

[21]. فخراسلام، بن مایه های قصاید پروین اعتصامی، ص80 -91.

[22]. اعتصامی، دیوان پروین اعتصامی، ص 62-63 و 166 .

[23] . رک. دادبه، میرانصاری، مدخل پروین اعتصامی .

[24] . قزوینی ، مقالات علاّمه قزوینی، ج ۴، ص ۹۹۹ .

[25]. اکبری، حکیم بانوی شعر فارسی، ص۳۱۶ ـ ۳۲۵.

[26]. رجوع کنید به: کریمی حکاک ، پروین اعتصامی ، شاعری نوآور… ، ص۲۶۴ـ۲۸۴ .

[27]. به‌نیا ، پژوهشی در نامهای ایرانیان معاصر، ص۳۳.

[28]. مطهری، قیام و انقلاب مهدی ع از دیدگاه فلسفه تاریخ، ص۷۷ ـ ۷۸.