امین، عفت الزمان؛ عالم، محدث و مدیر نخستین دبیرستان معارف اسلامی در ایران

عفت الزمان امین فرزند حاج سید احمد امین[1] مشهور به «افتخارالتجار»، برادرزادۀ همسر بانو مجتهده نصرت امین (مدخل بانو امین) بود[2]. مادر وی، زهرا، دختر حاج میرزا مهدی و خانواده‌اش از تجّار بزرگ و صاحب‌نام اصفهان بودند. عفت الزمان در اول رمضان 1291ش در اصفهان متولد شد[3] و 9 اردیبهشت 1356ش، در سن 65 سالگی رحلت کرد[4]. مدفن ایشان در تکیه امین، واقع در تخت فولاد است[5]. عفت الزمان در 13 سالگی به عقد پسرعمویش حاج میرزا آقا حسین امین، معروف به «معین التجار» که مدت‌ها ریاست کتابخانۀ مجلس شورای ملی را عهده‌دار بود، درآمد[6]، ولی دیری نپایید که معین التجار، بدون اینکه فرزندی از خود به یادگار بگذارد، به طور ناگهانی از دنیا رفت[7]. عفت الزمان در پی از دست دادن همسرش، مسیر علم را با جدیتی بیشتر در پی گرفت[8].

زیست علمی

بانو عفت الزمان، طبق رسم و سنت خانواده‌های مذهبی، در 6 سالگی برای فراگیری قرآن و کسب مقدمات علوم دینی، به مکتب‌خانۀ «خدیجه بیگم» فرستاده شد. بانو مجتهده امین زن‌عموی عفت الزمان بود و وی توانست با راهنمایی‌های ایشان، تحت نظر اساتید مجرب و توانمندی به کسب علوم و معارف دینی بپردازد[9]. ایشان در سیرۀ علمی و عملی همواره تابع و پیرو بانو مجتهده امین بود[10]. وی دروس مقدمات حوزوی همانند صرف و نحو و فقه و اصول را نزد آیت الله زفره‌ای (م. 1352ق)، آیت الله آقا سید علی نجف آبادی (م. 1362ق)، و آقا میرزا علی اصغر شریف (م. 1384ق)، مدرّس مدرسۀ میرزا مهدی در بیدآباد گذراند. پس از آن درس‌های فقه، حکمت و فلسفه را نزد آیت الله سید صدرالدین هاطلی کوپایی (م. 1372ق)، آقا نورالدین أشنی قودجانی (م. 1389ق)، شیخ مرتضی مظاهری (م. 1410ق)، شیخ مرتضی اردکانی (م. 1417ق) و سید علی علامه فانی (م. 1409ق) فرا گرفت. سپس به همراه بانو علویۀ همایونی (م. 1395ش) دروس اسرارالحکم، اسفار، حادی عشر و اسماء الحسنی را نزد بانو نصرت امین (م. 1403ق)، مؤسس نخستین حوزۀ علمیه خواهران خواند[11].

از عفت الزمان با القاب محدث و عالم یاد شده است[12]. عفت الزمان امین در اواخر عمر، چندبار، به عتبات و نجف اشرف مشرف شد و چند ماه در این مکان‌ها اقامت گزید. طبق برخی نقل‌ها، در یکی از این سفرها وی موفق به دریافت اجازۀ روایت از آیت الله سید محمود حسینی شاهرودی شد[13].
تعداد بانوانی که در این دوره اجازۀ روایت داشتند، انگشت‌شمار بوده است. حاصل تحصیلات عفت الزمان امین، کتاب «چهل حدیث امین» است[14]. این کتاب با راهنمایی آیت الله میر سید علی علامه فانی نگاشته و نخستین بار در نجف اشرف چاپ شده است[15]. در نگارش این اثر روشی جدید در چهل‌حدیث‌نگاری استفاده شده است. حدیث اول کتاب دربردارندۀ یک حدیث است و حدیث دوم، حدیث دیگری را به دنبال دارد و همین طور حدیث سوم، حدیثی است که دو حدیث دیگر را شامل می‌شود و …. تا اینکه حدیث چهلم، حدیثی است که 52 حدیث دیگر را نیز در بردارد. می‌توان گفت حدیث چهلم کتاب، خود در واقع چهل حدیث است[16]. این کتاب قطور که بر روی جلد آن نام پدیدآور «فاضله هاشمیه بانو افتخار امین» ثبت شده است، شامل هشتصد و بیست موعظه است که تا کنون دوبار به چاپ رسیده؛ یک مرتبه در چاپخانۀ قضاء نجف و دیگر بار در اصفهان توسط چاپخانۀ محمدی[17].

فعالیت اجتماعی

در سال 1344 شمسی بانو امین به جهت شایستگی‌های علمی و اخلاقی عفت الزمان، مدیریت دبیرستان معارف امین را -که خود مؤسس آن بود- به ایشان واگذار کرد[18]. همزمان با این دبیرستان، حوزۀ علمیه خواهران با عنوان «مکتب فاطمه سلام الله علیها» نیز تأسیس شده بود که مدیریت آن به علویه همایونی واگذار شد، اما برخی منابع، به اشتباه عفت الزمان را مدیر مکتب نیز دانسته‌اند[19]. توجه به امور علمی بانوان -در زمانی که متدینین به جهت شرایط نامساعد دبیرستان‌های دخترانه، دختران خویش را از ادامۀ تحصیل محروم می‌کردند-[20] ضروری و مهم بود. همزمان با آغاز مدیریت عفت الزمان در دبیرستان معارف امین، نظام آموزشی تغییر کرد و پنج سال دورۀ ابتدایی، سه سال راهنمایی و چهار سال متوسطه اعلام شد[21]. بانو عفت الزمان، پس از تعیین دروس و معلم مربوط به آن توسط وزارت فرهنگ، به ادارۀ دبیرستان مشغول شد[22].

وجه اثرگذار: عفت الزمان امین در زمانی که بانوان در ایران، زمینۀ تحصیل نداشتند، به کسب علم و تألیف کتاب پرداخت. وی با مدیریت نخستین دبیرستان معارف دخترانه، تربیت دختران خانواده‌های مذهبی را برعهده گرفت.
منصوره بخشی

پاورقی‌ها:
[1] ریاحی، محمد حسین، مشاهیر زنان اصفهان، ص72.
[2] معاونت پژوهش، بانوان عالمه و آثار آن ها، ص50.
[3] مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران استان اصفهان، طلایه داران پارسایی، ص107.
[4] مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران استان اصفهان، طلایه داران پارسایی، ص108.
[5] طیبی، ناهید، زندگی بانوی ایرانی، ص73؛ ریاحی، مشاهیر زنان اصفهان، ص72 و 75.
[6] مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران استان اصفهان، طلایه داران پارسایی، ص107.
[7] معاونت پژوهش، بانوان عالمه و آثار آن ها، ص50؛ مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران استان اصفهان، طلایه داران پارسایی، ص107.
[8] مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران استان اصفهان، طلایه داران پارسایی، ص107.
[9] مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران استان اصفهان، طلایه داران پارسایی، ص157.
[10] مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران استان اصفهان، طلایه داران پارسایی، ص158.
[11] نک: مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران استان اصفهان، طلایه داران پارسایی، ص107-108 و ص158؛ معاونت پژوهش، بانوان عالمه و آثار آن ها، ص50؛ باقری بیدهندی، ناصر، بانوی نمونه، ص15؛ غلامی، زهرا، گلشن ابرار، ج9، ص95-103.
[12] معاونت پژوهش، بانوان عالمه و آثار آن ها، ص50.
[13] مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران استان اصفهان، طلایه داران پارسایی، ص107 و 158؛ معاونت پژوهش، بانوان عالمه و آثار آن ها، ص50؛ مهدوی، سید مصلح الدین، سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، ص10.
[14] ر.ک؛ ریاحی، محمد حسین، مشاهیر زنان اصفهان، ص73-75؛ باقری بیدهندی، بانوی نمونه، ص15 و 16.
[15] مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران استان اصفهان، طلایه داران پارسایی، ص107.
[16] مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران استان اصفهان، طلایه داران پارسایی، ص107؛ معاونت پژوهش، بانوان عالمه و آثار آن ها، ص50.
[17] ریاحی، محمدحسین، مشاهیر زنان اصفهان، ص73-75؛ باقری بیدهندی، ناصر، بانوی نمونه، ص15-16.
[18] مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران استان اصفهان، طلایه داران پارسایی، ص107؛ معاونت پژوهش، بانوان عالمه و آثار آنها، ص50؛ طیبی، ناهید، زندگانی بانوی ایرانی، ص191.
[19] ر.ک؛ مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران استان اصفهان، طلایه داران پارسایی، ص107 و 158؛ معاونت پژوهش، بانوان عالمه و آثار آنها، ص50.
[20] مدیریت حوزه‌های علمیۀ خواهران استان اصفهان، طلایه داران پارسایی، ص107؛ معاونت پژوهش، بانوان عالمه و آثار آن ها، ص50.
[21] عاقلی، باقر، روزشمار تاریخ ایران از مشروطه تا انقلاب اسلامی، ج2، ص133.
[22] طیبی، ناهید، زندگانی بانوی ایرانی، ص191.

منابع:
باقری بیدهندی، ناصر، بانوی نمونه جلوه‌هایی از حیات بانوی مجتهده امین اصفهانی، قم، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیه قم، 1377ش.
ریاحی، محمد حسین، مشاهیر زنان اصفهان، اصفهان، ادارۀ فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1378ش.
طیبی، ناهید و دیگران، زندگانی بانوی ایرانی، اصفهان، سابقون، 1384ش.
عاقلی، باقر، روزشمار تاریخ ایران از مشروطه تا انقلاب اسلامی، تهران، نشر گفتار، 1372ش.
غلامی، زهرا، گلشن ابرار بانوان (زندگی بانوان فرهیخته شیعه؛ به قلم جمعی از بانوان محقق)، پژوهشکده باقرالعلوم (ع)، قم، پژوهشکدۀ باقرالعلوم، 1389ش.
مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران استان اصفهان، طلایه‌داران پارسایی بانوان عالمه اصفهان از قرن اول هجری تا عصر حاضر، قم، نشر هاجر، 1389ش.
معاونت پژوهش، بانوان عالمه و آثار آنها، بیجا، مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران، 1383ش.
مهدوی، سید مصلح الدین، سیری در تاریخ تخت فولاد اصفهان، اصفهان، انجمن کتابخانه‌های عمومی، 1370ش.
سایت دانشنامه اسلامی: http://wiki.ahlolbait.com
مجموعه تاریخی، فرهنگی و مذهبی تخت فولاد اصفهان: http://www.takhtefoulad.ir

سایت راسخون: https://rasekhoon.net