فخرآفاق پارسا در سال ۱۲۷۷ش در تهران متولد شد. در پنج سالگی توسط ملاباجی محل، سواد قرآنی آموخت. دوران دبستان را در مدرسه دوشیزگان به دور از اطلاع پدرش گذراند. پس از دوران تحصیل، در سن چهارده سالگی با فرخدین پارسا ازدواج کرد. پس از ازدواج، با همراهی شوهرش، به وسیله معلم سرخانه، تحصیل را ادامه داد، سپس، در یکی از مدارس دخترانه در تهران مشغول به کار معلمی شد. همسرش که کارمند دولت در اداره بازرگانی بود، برای کار به مشهد منتقل شد، فخرآفاق نیز با او به مشهد رفت و مدتی در این شهر در دبستان فروغ، به معلمی پرداخت.
وی با نگارش مقالات اجتماعی در مطبوعات زنان مانند روزنامه شکوفه به بیان دیدگاه‌های خود در حوزه مسائل زنان از جمله نقد ممنوعیت برای آموزش زنان و مشکلات مربوط به ازدواج دختران می‌پرداخت. او به بیان اهمیت آموزش و تحصیل برای زنان توجه داشت و با استناد به آموزه‌های اسلامی، بر این باور بود که علم‌آموزی زنان مخالفی ندارد. بیشتر کنش‌های اجتماعی او در سال‌های انتهایی دوران قاجار و سال‌های نخستین دوره پهلوی اول انجام شده است. وی در سال ۱۳۵۸ درگذشت. فرخرو پارسا، وزیر آموزش و پرورش در دوره پهلوی دوم، دختر او بود.
فعالیت مطبوعاتی
فخرآفاق در سال ۱۲۹۹ به تشویق و همراهی شوهرش، نشریه جهان زنان را در مشهد منتشر کرد. بخش مهمی از دیدگاه‌های فخرآفاق در همین مجله منتشر شده است. چهار شماره نخست جهان زنان در مشهد و شماره پنجم و آخرین شماره آن در مهر ۱۳۰۰ش در تهران منتشر شد. سرمقاله نخستین شماره مجله جهان زنان مدعی بود که مطالبی را منتشر خواهد کرد که هم‌راستا با شرع و قوانین اسلامی باشد. علم‌خانه‌داری، نقش‌مادری، لزوم کسب آزادش توسط زنان، ترویج ایده قانون اجبار تحصیل برای زنان و نقد ازدواج زودهنگام از جمله شاخص‌ترین موضوعات و مسائل مورد بحث فخرآفاق بودند. وی، در نوشته‌های خود به نقش‌مادری زنان توجهی ویژه داشت، همچنین با تأکید بر هویت و مبنای دینی، در مکتوبات خویش مطالبی را در دفاع و معرفی هویت تاریخی زن مسلمان تدوین کرد. وی در نوشته‌های خود از اصول اصیل اسلامی دفاع می‌کرد و ساختارهای تعریف‌شده در فرهنگ نبوی را برای خود یک راهنما می‌دانست. با تکیه بر همین مرام در آثار قلمی خود، حضور زنان در وقایع تاریخی مانند نقش زنان در واقعه کربلا را روایت می‌کرد و با معرفی زنان مسلمانی چون حضرت خدیجه (علیهاالسلام)، حضرت فاطمه (علیهاالسلام)، حضرت زینب (علیهاالسلام) و بانوانی مانند فاطمه بنت عباس، زنی فقیه در قرن هفتم هجری قمری، تلاش می‌کرد تا هویت زن مسلمان را معرفی نماید.
او با رویکردی انتقادی، محدودیت زنان مسلمان در تاریخ اسلام را رخدادی مربوط به دوران بنی‌امیه به بعد می‌دانست که ارتباطی با مبانی اسلام راستین ندارد. وی همچنین به موضوع تربیت زنان بسیار توجه و تأکید داشت و بر این نظر بود که بنای اصلاح اخلاقی در جامعه، بر اساس شالوده تربیت زن است. فرخ‌آفاق در نوشته‌های خود به مفاخر زنان در بستر تاریخی توجه می‌کرد و در ستون‌های زنان نامی، زنان جهان و مفاخر زنان به معرفی زنان سرآمد در تاریخ اسلام و تاریخ جهان می‌پرداخت. شمس کسماوی، مریم رفعت‌زاده و دبیرخاقان از جمله نویسندگان جهان‌زنان بودند و با فرخ‌آفاق همکاری‌هایی داشتند؛ فرخدین پارسا نیز نویسندگی برخی مقالات را عهده‌دار بود. جهان‌زنان با انجمن تربیت نسوان تبریز نیز ارتباط داشت و مکتوباتی را از آنان دریافت می‌کرد. همچنین برخی مقالات از نشریه جهان‌زنان منتشرشده در اسلامبول و مجمع زنان سوری را ترجمه و بازنشر می‌کرد. این مجله با نشریه عالم نسوان به مناظره قلمی می‌پرداخت که نمونه آن را در تضارب آرای میان فرخ‌آفاق پارسا و هما خانلرمحمودی در موضوع تغییرات اجتماعی و فرایند تحقق آن می‌توان دید.
پایان فعالیت مطبوعاتی
مقالات فرخ‌آفاق درباره برابری حقوقی و اجتماعی زنان و مردان باعث شد تا علاوه بر مشهد، در تهران نیز مخالفانی داشته باشد؛ و این مواضع باعث شد تا وی مجبور به ترک اجباری مشهد شود. وی در سال ۱۳۰۰ شمسی ابتدا به اراک و پس از آن به قم مهاجرت کرد؛ موضوع مهاجرت اجباری و مشکلات پدیدآمده برای شوهرش، اختلال در تداوم منظم انتشار مجله را موجب شد؛ پس از انتشار شماره پنجم مجله در تهران، سید حسن مدرس توقیف مجله را به دلیل طرح دیدگاه‌هایی در مورد حقوق زنان در اسلام و نقد تعدد زوجات و ازدواج زودهنگام دختران خواستار شد. مخالفت با نشریه، به مجلس شورای ملی چهارم نیز کشیده شد و باعث شد تا در آنجا نیز افرادی به مخالفت با وی و نشریه جهان زنان بپردازند و سرانجام مجله توقیف شد. فخرآفاق طی نامه‌نگاری‌هایی با نخست‌وزیری و وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه، برای رفع توقیف نشریه تلاش کرد که بی‌نتیجه ماند.
پس از توقیف نشریه جهان زنان، فخرآفاق هم‌زمان با شروع فعالیت‌های جمعیت نسوان وطنخواه ایران در سال ۱۳۰۱ به عضویت آن درآمد و مدتی در هیئت‌رئیسه این انجمن نیز حضور داشت؛ وی در کنار اقدامات تشکیلاتی، به نگارش مقالات اجتماعی در مجله جمعیت نسوان وطنخواه ایران و مطبوعاتی چون آینده ایران پرداخت.
وجه اثرگذار: فخرآفاق پارسا افزون بر روزنامه‌نگاری و نگارش مقالات متعدد درباره حقوق زنان، نشریه جهان زنان را منتشر کرده و ایده‌ها و دغدغه‌های خویش را در آن می‌نگاشت. وی از فعالان تشکیلاتی در دوره مشروطه و دهه نخست دوران پهلوی اول بود.
علی باغدار دلگشا
فهرست پاورقی‌ها:
۱. فرخزاد، پوران، دانشنامه زنان فرهنگ‌ساز ایران و جهان، ص ۱۲۴۰.
۲. شیخ‌الاسلامی، پری، زنان روزنامه‌نگار و اندیشمند ایرانی، ص ۱۱۶-۱۱۷.
۳. پارسا، فخرآفاق، مقایسه حالات زنان اروپایی با زنان ایرانی، ص ۳.
۴. عاملی رضایی، مریم، سفر دانه به گل: سیر تحول جایگاه زن در نثر دوره قاجار، ص ۲۱۵.
۵. پارسا، فخرآفاق، عمل و امل، جهان زنان، ۱۲۹۹، ۱(۱)، ص ۱-۲.
۶. پارسا، فخرآفاق، موقعیت دردناک زنان ما: لزوم توجه به وضع ازدواج، جهان زنان، ۱۳۰۰، ۱(۲)، ص ۸۲-۸۳؛ همو، تحفه دوستانه، جهان زنان، ۱۲۹۹، ۱(۳)، ص ۷۰-۷۲.
۷. پارسا، فرخ‌آفاق، حق حیات زن نسبت به اجتماع، جهان زنان، ۱۲۹۹، ۱(۳)، صص ۵۱-۵۲؛ همو، زنان نامی: فاطمه بنت عباس، جهان زنان، ۱۲۹۹، ۱(۲)، صص ۳۶-۳۸.
۸. پارسا، فرخ‌آفاق، علت تأخیر، جهان‌زنان، ۱۳۰۰، ۱(۵)، ص ۳۶.
۹. پارسا، فرخ‌آفاق، گوناگون، جهان زنان، ۱۲۹۹، ۱(۳)، صص ۶۷-۶۸.
۱۰. پارسا، فرخ‌آفاق، زنان نامی: جهان، جهان‌زنان، ۱۳۰۰، ۱(۵)، صص ۱۰۱-۱۰۴.
۱۱. کسماوی، شمس، دوشیزه ایران عقب از غافله علم، جهان‌زنان، ۱۳۰۰، ۱(۵)، صص ۹۳-۹۴؛ دبیرخاقان، بچه پروردن، جهان‌زنان، ۱۳۰۰، ۱(۵)، صص ۹۷-۱۰۰؛ رفعت‌زاده، مریم، لزوم تعلیم زنان، جهان‌زنان، ۱۳۰۰، ۱(۵)، صص ۹۳-۹۷.
۱۲. الهی، حسین، روزنامه و روزنامه‌نگاری در خراسان از آغاز تا شهریور ۱۳۲۰، ص ۱۱۹.
۱۳. جهان‌زنان، صندوق پست، جهان‌زنان، ۱۳۰۰، ۱(۵)، ص ۳۶.
۱۴. شیخ‌الاسلامی، پری، زنان روزنامه‌نگار و اندیشمند ایران، ص ۱۰۳.
۱۵. پارسا، فرخ‌آفاق، تحفه دوستانه، جهان زنان، ۱۲۹۹، ۱(۳)، صص ۷۰-۷۲.
۱۶. صدر هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، صص ۱۸۳-۱۸۴.
۱۷. پارسا، فرخ‌آفاق، علت تأخیر، جهان‌زنان، ۱۳۰۰، ۱(۵)، ص ۳۶.
۱۸. مدرس، سید حسن، اعتراض به مقالات ضداسلامی مجله مذکور [جهان زنان]، ص ۱-۳.
۱۹. امین‌الشریعه، مشروح مذاکرات مجلس ملی چهارم، جلسه ۳۲.
۲۰. پارسا، فخرآفاق، درخواست رفع توقیف مجله جهان زنان، ص ۱-۴.
۲۱. سلامی و دیگران، نهضت نسوان شرق، ص ۱۱.
۲۲. پارسا، فخرآفاق، الف همزه به جای الف، مجله جمعیت نسوان وطنخواه ایران، ۱۳۰۳، ۱(۳)، ص ۱۷؛ همو، زینت اصلی زن، خانواده‌داری است، جمعیت نسوان وطنخواه ایران، ۱۳۰۳، ۱(۵ و ۶)، ص ۳۱-۳۲؛ همو، علم و اخلاق، آینده ایران، ۱۳۱۲، ۴(۲۹)، ص ۲.
فهرست منابع:
الهی، حسین، روزنامه و روزنامه‌نگاری در خراسان از آغاز تا شهریور ۱۳۲۰، مشهد، انتشارات دانشگاه فردوسی، ۱۳۷۹.
امین‌الشریعه، مشروح مذاکرات مجلس ملی چهارم، بیست و هفتم میزان ۱۳۰۰، جلسه ۳۲.
پارسا، فخرآفاق، مقایسه حالات زنان اروپایی با زنان ایرانی، شکوفه، ۱۲۹۳، ۲(۲۴)، ۳-۴.
پارسا، فخرآفاق، عمل و امل، جهان زنان، ۱۲۹۹، ۱(۱)، ۱-۲.
پارسا، فخرآفاق، زنان نامی: فاطمه بنت عباس، جهان زنان، ۱۲۹۹، ۱(۲)، ۳۸-۳۶.
پارسا، فخرآفاق، حق حیات زن نسبت به اجتماع، جهان زنان، ۱۲۹۹، ۱(۳)، ۵۲-۵۱.
پارسا، فخرآفاق، تحفه دوستانه، جهان زنان، ۱۲۹۹، ۱(۳)، ۷۲-۷۰.
پارسا، فخرآفاق، گوناگون، جهان زنان، ۱۲۹۹، ۱(۳)، ۶۸-۶۷.
پارسا، فخرآفاق، موقعیت دردناک زنان ما: لزوم توجه به وضع ازدواج، جهان زنان، ۱۳۰۰، ۱(۴)، ۸۳-۸۲.
پارسا، فخرآفاق، علت تأخیر، جهان زنان، ۱۳۰۰، ۱(۵)، ۳۶.
پارسا، فخرآفاق، زنان نامی جهان، جهان زنان، ۱۳۰۰، ۱(۵)، ۱۰۱-۱۰۴.
پارسا، فخرآفاق، الف همزه به جای الف – حضور محترم هیئت تحریریه مجله شریفه نسوان وطنخواه دام بقاء، مجله جمعیت نسوان وطنخواه ایران، ۱(۳)، ۱۳۰۳، ۱۷-۱۶، ۲۶-۲۳.
پارسا، فخرآفاق، زینت اصلی زن خانه‌داری است، مجله جمعیت نسوان وطنخواه ایران، ۱(۵ و ۶)، ۱۳۰۳، ۳۲-۳۱.
پارسا، فخرآفاق، علم و اخلاق، آینده ایران، ۴(۲۹)، ۱۳۱۲، ۲.
پارسا، فخرآفاق، درخواست رفع توقیف مجله جهان زنان، سند موجود در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، شماره بازیابی سند ۱۶۱۰/۳۱۰/۳۱۰۷.
جهان زنان، صندوق پست، جهان زنان، ۱(۵)، ۱۳۰۰، ۳۶.
دبیرخاقان، بچه پروردن، جهان زنان، ۱(۵)، ۱۳۰۰، ۱۰۰-۹۷.
رفعت‌زاده، مریم، لزوم تعلیم زنان، جهان زنان، ۱(۵)، ۱۳۰۰، ۹۳-۹۷.
سلامی، غلامرضا و افسانه نجوم‌آبادی، نهضت نسوان شرق، تهران، شیرازه، ۱۳۸۹.
شیخ‌الاسلامی، پری، زنان روزنامه‌نگار و اندیشمند ایران، تهران، بی‌نا، ۱۳۵۱.
صدرهاشمی، محمد، تاریخ جرائد و مجلات ایران، جلد ۲، اصفهان، کمال، ۱۳۶۳.
عاملی رضائی، مریم، سفر دانه به گل: سیر تحول جایگاه زن در نشر دوره قاجار ۱۲۱۰-۱۳۴۰، تهران، نشر تاریخ ایران، ۱۳۸۹.
فرزاد، پوران، دانشنامه زنان فرهنگ‌ساز ایران و جهان، جلد ۲، تهران، انتشارات زریاب، ۱۳۷۸.
کسماوی، شمس، دوشیزه ایران عقب از غافله علم، جهان زنان، ۱(۵)، ۱۳۰۰، ۹۴-۹۳.
مدرس، سید حسن، اعتراض به مقالات ضد اسلامی مجله مذکور [جهان زنان]، سند موجود در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، شماره بازیابی سند ۱۶۷۸۳/۲۹۷، ۱۳۰۹.