فاطمه خاتون وزیر اعظم امپراطوری مغول

فاطمه خاتون؛ وزیر اعظم امپراتوری مغول در زمان نائب السلطنه توراکینا خاتون.

فاطمه خاتون بانوی سید ایرانی از تبار علویان خراسان بودکه در جریان فتح توس و مشهد الرضا در سال 618 قمری،توسط مغولان اسیر و به قراقروم، پايتخت سلاطين مغول واقع در قسمت شمالى مغولستان غربى فرستاده شد. بررسی شخصیت و فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی وی از یک سو جایگاه زنان علویه و نقش آنان در سطح بین‌الملل را نشان می‌دهد و از دیگر سو رقابت پیدا و پنهان کلیسا با اسلام و ایران در ادامه جنگ‌های صلیبی که همزمان با شروع حمله مغول به ایران بود را به خوبی ترسیم می‌کند. اولین گزارش‌ها در باره فاطمه خاتون به کتاب تاریخ جهانگشای جوینی (م.681ق) و به زمان اسارت فاطمه خاتون برمی‌گردد. جوینی از خانواده وی اطلاعاتی بدست نمی‌دهد با این حال برخی متأخران، خاندان وی را در شمار سادات نوغان دانسته‌اند که در حرم علی بن موسی الرضا به کاشی‌کاری مشغول بوده‌اند. پدر فاطمه خاتون سید علی نوغانی و مادرش معصومه سادات عروس بزرگ سادات نوغانی بوده است.

بر اساس گزارش‌های تاریخی، تولي‌خان پس از پايان كار مرو برای تصرف شهر نیشابور آماده شده، سپاهي فراوان همراه خود آورد. مردم نيشابور سه روز به شدت مقاومت كردند و در روز چهارم، شهر به دست مغولان افتاد.گرچه گزارش مستقیمی از زمان اسارت فاطمه خاتون در دست نیست، اما به احتمال با توجه به گزارش فوق، اسارت می‌تواند در این حمله صورت گرفته باشد. به گفته جوینی، فاطمه پس از اسارت در بازار به کار دلالی مشغول شد و از آن‌روی که بسیار زیرک و باهوش بود در عهد دولت اوکتای قاآن در اردوى توراكينا خاتون رفت و آمدهایی پیدا کرد. پس از مرگ اوكتاى، مدت چهار سال و اندی تكليف جانشينى او روشن نشد و در اين مدت توراكينا خاتون(حک:639-644ق)، همسر رسمى اوكتاى، نايب‌السلطنه شد.

در این زمان اعتبار فاطمه خاتون در امور حکومتی افزایش یافت و در کنار توراکینا خاتون در تمام کارهای حکومتی و سیاسی امپراتوری دخالت داشت. جوینی می‌نویسد: «چون حال ديگرگون شد و امير جينقاى پاى از ميان بيرون نهاد قربت او زيادت گشت و تمكّن او به غايت انجاميد.»تقرب فاطمه خاتون در دستگاه به قدری فزونی گرفت که مورد اعتماد دستگاه حاکم و محرم اسرار نهانی گشت. خواندمیر این میزان اعتماد به فاطمه خاتون را با تعابیری خاص می‌آورد: «توراكينا خاتون كه والده كيوك و ديگر اولاد قاآن بود بر مسند حكومت نشسته بضبط و ربط امور جمهور پرداخت و بر رأى رزين و عقل دوربين و ارسال تحف و هدايا و استمالت سپاهى و رعايا اكثر اعيان و اشراف را بمطاوعت خويش مايل و راغب ساخت و عورتى فاطمه خاتون نام كه از جملۀ اسيران مشهد مقدسه بود نزد توراكينا تقرب تمام پيدا كرده و محرم اسرار اندرونى و كارپرداز مهمات نهانى گشت و بدين سبب در امور ملك و مال نيز دخل نمود. » گزارش شده، بزرگان، قدرت خویش را از دست دادند و امر و نهی‌ها از طرف وی صورت می‌گرفت تا جایی که گفته می‌شود حاکم اصلی فاطمه خاتون بوده است.

توراکینا خاتون جانشین اوکتای، پسر چنگیز خان بود که بر تمامی فتوحات و امپراتوری مغول حکومت داشت و اینک فاطمه خاتون مرکز اصلی تصمیمات و اقدامات این امپراتوری شده بود.از این‌روی بزرگان برای جلب حمایت دستگاه حاکم به فاطمه خاتون متوسل می‌شدند به ویژه بزرگان خراسان و جمعی از سادات مشهد مقدس که وی را از نسل بزرگان سادات می‌دانستند.توراکینا خاتون با مشورت وی امرا و بزرگان دولتی را که در زمان سلطنت اکتای مناصب اصلی داشتند را عزل می کرد.

توراکینا با مشورت فاطمه خاتون به دنبال سیاست‌های حکومتی دست به تصفیه‌ای اساسی زد تا دربار را از وزرا و امرایی که سابقه بدی داشتند و یا در برابر سلطنت توراکینا اقدامات منفی انجام می‌دادند و منطقه را درگیر شورش کرده بودند پاک کند.او نخست یلوچوت‌سای،مشاور چنگیز خان و محمود یَلَواج، صاحب دیوان و حاکم ختای نیز امیر چینقای، وزیر اگتای را برکنار کرد و تعدادی از کارگزاران ایرانی را جایگزین ایشان کرد، از جمله عبدالرحمن را جایگزین محمود یلواج کرد و علی خواجه که شخصی علوی بود را به منصب وزارت رساند. نیز شرف الدین خوارزمی را دیوان سالار و امیر عماد الدین را مسئول دیوان کتابت قرار داد.

با این اقدامات فاطمه خاتون، محیط امنی را برای مهاجرت ایرانیان به ویژه بزرگان خراسان و جمعی از سادات فراهم کرده و در نتیجه بستر مناسبی برای فعالیت‌های فرهنگی و مذهبی در سرزمین چین ایجاد شد و ایرانیان تمدن چین را به شدت تحت تأثیر قرار دادند. مهم‌ترین فرد ایرانی که نقش بسیار تأثیرگذاری در تاریخ تمدن چین داشت شخصی به نام سید اجل(م678 ق) بود که پس از مهاجرت به چین با نشان دادن شایستگی‌های خود، فرماندار استان یونن شد و تأثیرات فرهنگی و سیاسی زیادی از خود برجای گذاشت.سیداجل به عنوان مهم‌ترین مروّج اسلام در چین شناخته می‌شود که ورود وی به چین کمی پس از دوره فاطمه خاتون رخ داد.

از دیگر سیاست‌های فاطمه خاتون برای توسعه و پیشرفت زادگاه خویش، دعوت توراکینا به ایران بود که از نزدیک وضعیت کشور غارت زده را بعد از حمله مغول مشاهده کند.توراکینا خاتون در سال 641 هجری قمری به ایران سفر کرد و در مدتی که در ایران بود دست به تحولاتی زد، به خصوص که بر سر اراضی مفتوحه مغول گروهی جدید را که بیشتر ایرانی- نه مغولی- بودند روی کار آورد.در آن زمان وضع ایران این گونه بود که خان‌های مغول جهت اداره کشور یک نفر را به طور مستقیم از مغولستان به ایران می‌فرستادند از این‌رو فاطمه خاتون، امیر ارغون را جایگزین گرکوز، امیر مغولی ایران کرد و اداره امور آمل تا فارس و گرجستان و روم و موصل را به امیر ارغون سپرد. امیر ارغون حدود 13 سال بر ایران حکومت کرد و وضعیت ایران را سامان بخشید از دیگر اقدامات فاطمه خاتون حمایت از دانشمندان ایرانی بود که بر اثر ظلم مغولان به حاشیه رانده شده بودند به عنوان نمونه عطاملک جوینی (م۶۸۱ق) توانست با حمایت فاطمه خاتون به دبیری امیر ارغون برسد و در آن زمان تاریخ جهانگشا، یکی از مهم‌ترین منابع تاریخ ایران در دور مغولان را به رشته تحریر درآورد.

اقدامات زیرکانه فاطمه خاتون راهی را برای گسترش اسلام در مناطق مفتوحه مغول باز کرده بود.گرچه اوکتای در زمان سلطنت خود، اسلام را بر دیگر ادیان ترجیح داده، در این زمان مُهری با نام پیامبر(ص) برای خود ضرب کردو این اقدام قبل از فرمانروایی توراکینا و وزارت فاطمه خاتون بود، اما اقدامات فاطمه خاتون برای ترویج اسلام بسیار گسترده‌تر بود. حضور وی دین اسلام را به اولویت مذهبی در سرزمین چین کشاند تا جایی که در سکه‌های مربوط به دوران نائب السلطنه بودن توراکینا خاتون به وضوح نام الله و محمد مشاهده می‌شود. او نقش مؤثرى در حفظ‍‌ منافع مسلمانان در آن دوره داشت. اصلاحات و خدمات گسترده فاطمه خاتون موجب شد که دین اسلام نه با زور و خشونت بلکه با نفوذ تدریجی و ترویج فرهنگ اسلامی- ایرانی به جامعه چینی و مغولی معرفی شود. اما برخی از سیاست‌های وی از جمله حذف دیوان سالاران مغول و روی کار آوردن ایرانیان متمدن با طبع مخالفینش سازگار نیامد و دوران اقتدار فاطمه خاتون با دسیسه آنان در ایام حکومت گیوک خان به پایان رسید.

پس از تصویب مجلس قوریلتاییفرزند ارشد توراکینا، گیوک خان (حک:۶۳۹-۶۴۷ق) بر تخت سلطنت نشست. گیوک زیر نظر فردی مسیحی بزرگ شده بود و از همین رو پیرو آیین مسیحیت بود و در دوران حکومت خود نیز تحت تاثیر مشاور مسیحی خود امیر چینقای که دوباره به حکومت برگشته بود قرار داشت.شكست مسيحيان در جنگ‌هاى صليبى و تحريك خان مغول، موجب تغيير روش گيوك با مسلمانان شد و موقعيت آن‌ها را به خطر انداخت. همچنین وی با مادر خود، توراکینا خاتون بر سر مسائل اصولی و خط مشی سیاسی اختلافات شدیدی پیدا کرد و با دخالت‌های امیر چینقای، فاطمه خاتون مورد خشم و غضب گیوک قرار گرفت و به اتهام داشتن همكارى با توراكينا خاتون و تحريك او در تغيير و تعويض و تبعيد كارگزاران دوره اوكتاى و به اتهام سحر، دستگير، محاكمه، شكنجه و بالاخره به قتل رسيد.

بر مبنای گزارش جوینی پس از مرگ اكتاى، دشمنان اصلاحات به طور موقت، پيروزى يافتند و گرگوز را از كار بركنار کرده و کشتند. در مدت چهار سال و نيم كه هميشه اكتاى، توراكينا و نديمۀ او، فاطمه خاتون قدرت را در دست داشتند، يك رشته كارهاى مختلف به سود جناحهاى ذي نفوذ انجام گرفت، تا سرانجام ارقوريلتاى بزرگ، فرزند توراكينا خاتون به نام کیوک به زمامدارى رسيد. در این زمان معلولیت كوتان بازگشت و رنجورى كه داشت زيادت شد ايلچى به نزديك برادر خود كيوك خان فرستاد كه استيلاى علّت نتيجۀ سحر فاطمه است اگر حالتى حادث شود قصاص از او طلبد. در عقب آن خبر، پيغام وفات كوتان برسيد.

نیز جوینی و بناکتی در کتاب خود آورده‌اند که روزها و شب‌ها فاطمه خاتون را تشنه و گرسنه و برهنه همراه با شکنجه بسیار نگه می‌داشتند تا سرانجام بر کاری که کرده یا نکرده بود اعتراف کرد و پس از آن وی را در نمدی پیچیده در آب انداختند.

در این زمان اطرافیان فاطمه خاتون و گروهی که از خراسان آمده بودند نیز مورد تعقیب و در معرض خطر و هلاکت قرار گرفتند.خواجه رشيد الدين همدانى از شخصى علوى و اهل سمرقند به نام على خواجه نيز ياد مى‌كند كه از كارگزاران دربار گيوك خان مغول بوده است.اين شخص به انتقام قتل فاطمه خاتون، مسبب را سعايت كرد و تهمت زد تا به قتلش رساندند

با فعالیت‌های فاطمه خاتون مسلمانان چه در زمینه‌های فرهنگی و اقتصادی و چه در زمینه‌های دینی و مذهبی در آن زمان به حدی رسیده بودند که گمان می‌رفت اسلام و فرهنگ اسلامی تمام آن سرزمین را در بر بگیرد اما با نفوذ مسیحیان و در پی آن جانشینی گیوک و سیاست‌های کینه توزانه‌اش در مقابله با فاطمه خاتون، منجر به قتل فجیع این شخصیت تاریخی شد.

منابع:

• ابراهیم آوا، تحفه و کیوان لؤلؤیی(1378ش)، فاطمه خاتون توسی؛ شاعره عهد مغول، نشریه ایران شناخت، ش14.
• اقبال آشتیانی، عباس(1364ش)، تاريخ مغول از حمله چنگيز تا تشكيل دولت تيموري، تهران: امير كبير.
• بناکتی، داود بن محمد(2007م)، روضة أولی الألباب في معرفة التواریخ و الأنساب المشهور بتاریخ البناکتي، ترجمه علی، محمود عبدالکریم، قاهره: المرکز القومي للترجمة.
• بیانی، شیرین(1353ش)، ایران در برخورد با مغول، تهران: کتابخانه طهوری.
• بارتولد، واسيلى ولاديميروويچ‏(1366ش)، تركستان نامه‏، ترجمه کریم کشاورز. تهران: آگاه.‏
• ترکمنی آذر، پروین(1383ش)، تاریخ سیاسی شیعیان اثنی عشری در ایران، تهران: شيعه شناسی.
• تشکری، سعید(1395ش)، غریب قریب، چنگیزیان، بی جا، کتابستان معرفت.
• جويني، علاءالدين عطامك محمد (1391ش)، تاريخ جهانگشاي، (به تصحيح محمد قزويني)، تهران: انتشارات نگاه.
• خواند میر، غیاث الدین بن همام الدین(1380ش)، تاریخ حبیب السیر فی اخبار افراد بشر، تهران: خیام.
• راوندی، مرتضی، تاریخ اجتماعی ایران.(1396).تهران: نگاه.
• سیفی هروی، سیف بن محمد(1381). پیراسته تاریخنامه هرات، تهران – ایران، بنياد موقوفات دکتر محمود افشار.
• شامى، نظام الدين(۱۳۶۳ش)، ظفرنامه، تاريخ فتوحات امير تيمور گوركانى، مقدمه و كوشش پناهى سمنانى، تهران: بامداد.
• فضل الله، رشید الدین(1384ش)، جامع التواریخ، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
• محمد صلّابی، علی محمد(1430ق)، کتاب المغول بین الانتشار و الانکسار، مصر: الاندلس الجدیدة.
• مراد زاده، رضا(1382ش)، چگونگي نفوذ و گسترش اسلام در چين، مشهد: بنياد پژوهشهاي اسلامي.
• میر خواند، محمد بن خاوند شاه(1270ق)، روضة الصفا، بی جا، بی نا.
• واله اصفهانی، محمد یوسف(1390ش)، خُلد برین (در تاریخ مغول) روضه پنجم، تصحیح میر هاشم محدث، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
• Roux, Jean-Paul (2003). L’Asie Centrale. Paris: Fayard ; De Nicola, women in mongol Iran the Khatuns,Edinburgh university press,2017
• Lane, George (June 29, 2011). “SAYYED AJALL”. Encyclopædia Iranica. Encyclopædia Iranica. Retrieved 17 November 2012
• 玉溪《使者》. CCTV.com (in Chinese). 编导：韩玲 (Director: Han Ling) 摄像：李斌 (Photography: Li Bin). 央视国际 (CCTV international). 2005-02-24. Retrieved 24 April 2014.
• He, Gaoji; Lu, Junling, eds. (2013). 域外集. Beijing: Zhonghua Book Company.
• نیاما.سکه توراکینا نائب السلطنه مغول(29 اکتبر 2019) برگرفته از لینک: https://www.worldhistory.org/image/11423/coin-of-the-mongol-regent-toregene/

[1]. جوینی ، عطامک بن محمد ، تاریخ جهانگشای، ج1، ص 200؛ Howorth, Henry Hoyle. History of the Mongols, from the 9th to the 19th century. No. 85. Burt Franklin, 1888.. part III.p.59

[2] . جوینی، تاریخ جهانگشای، ج1، ص137-138.

[3] . اقبال آشتیانی، عباس، تاریخ مغول، ص ۲۸.

[4]. واله اصفهانی، خلد برین (در تاریخ مغول) روضه پنجم، ص187؛ مراد زاده، چگونگی نفوذ و گسترش اسلام در چین، ص 155.

[5] . تشکری، غریب قریب، چنگیزیان، ص157.

[6] سیفی هروی، سیف بن محمد، پیراسته تاریخنامه هرات، ص ۱۵.

[7] . جوینی، تاریخ جهانگشای، ج1، ص200.

[8] . جوینی، تاریخ جهانگشاى، ج ۱، ص196؛ بناکتی، روضة أولی الألباب في معرفة التواریخ و الأنساب، ص۴۲۸.

[9] جوینی، تاریخ جهانگشاى، ج ۱، ص ۲۰۰؛ خواند میر، تاریخ حبیب السیر، ج ۳، ص ۵۵.

[10] . جوینی، تاریخ جهانگشاى، ج ۱، ص200.

[11] خواند میر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین، تاریخ حبیب السیر فی اخبار افراد بشر، ج ۳، ص ۵۵،

[12] . جوینی، تاریخ جهانگشاى، ج ۱، ص199؛ محمد صلابی، کتاب المغول بین الانتشار و الانکسار، ج1، ص180.

[13] . بیانی، ایران در برخورد با مغول، ص119.

[14]. جوینی ، تاریخ جهانگشای ، ج1، ص199.

[15] . جوینی، تاریخ جهانگشاى، ج ۱، ص ۲۰۰.

[16]. علی محمد محمد الصَّلابی، المغول بین الانتشار و الانکسار، ج1، ص180.

[17] . جوینی، تاریخ جهانگشاى، ج ۱، ص196-199؛ فاطمه خاتون توسی؛ شاعره عهد مغول، ص85.

[18]. در برخی از منابع نام دیگر یلوچوتسای محمد یلواج ذکر شده است. اقبال آشتیانی، تاریخ مغول ها، ص152.

[19] . اقبال آشتیانی، تاریخ مغول ها، ص136.

[20]. جوینی ، تاریخ جهانگشای ، ج1 ، ص197.

[21]. جوینی ، تاریخ جهانگشای ، ج1 ، ص278؛ فضل الله، جامع التواریخ، ج1، 565.

[22]. جوینی ، تاریخ جهانگشای ، ج1 ، ص280.

^[23]– 玉溪《使者》. CCTV.com (in Chinese). 编导：韩玲 (Director: Han Ling) 摄像：李斌 (Photography: Li Bin). 央视国际 (CCTV international). 2005-02-24. Retrieved 24 April 2014.

^[24] – He, Gaoji; Lu, Junling, eds. (2013). 域外集. Beijing: Zhonghua Book Company. pp. 99.

[25]. بیانی، شیرین، ایران در برخورد با مغول، ص 31 .

[26]. بیانی،شیرین، ایران در برخورد با مغول، ص 32.

[27]. اقبال آشتیانی، تاریخ مغول، ص166.

[28]. ر.ک. مقدمه مصحح جهانگشا، ج 1، ص 25-23.

[29]. Lane, George. “Sayyed Ajall.” Encyclopaedia Iranica.

[30] . تاریخ اجتماعی ایران، ج ۲، ص ۳۰۱.

[31]. نیاما.سکه توراکینا نائب السلطنه مغول(29 اکتبر2019)برگرفته از لینک: https://www.worldhistory.org/image/11423/coin-of-the-mongol-regent-toregene/

[32] . شامى، ظفرنامه، تاريخ فتوحات امير تيمور گوركانى، ص ۱۲۸؛ ترکمنی آذر، تاریخ سیاسی شیعیان اثنی عشری در ایران، ص ۳۴۴.

[33]. یک مجمع عظیم برای مشاوره و هم فکری مغولان

[34] .Roux, Jean-Paul (2003). L’Asie Centrale. Paris: Fayard. p. 312.

[35] .De Nicola, Bruno, women in mogul Iran, pp. 180.

[36]. بارتولد، تركستان نامه، ج‏2، ص 1004.

[37] . میر خواند، تاريخ روضة الصفا، ج ۶، ص ۲۰۵.

[38] جوینی، عطا ملک بن محمد، تاریخ جهانگشاى، ج ۱، ص ۲۰۱.

[39]. جوینی ، تاریخ جهانگشای ، ج1، ص280؛ خواند میر، تاریخ حبیب السیر فی اخبار افراد بشر، ج۳، ص ۵۶؛ بناکتی، داود بن محمد، روضة أولی الألباب في معرفة التواریخ و الأنساب المشهور بتاریخ البناکتي، ص۴۲8.

[40]. جوینی، تاریخ جهانگشاى، ج ۱، ص ۲۰۱.

[41] . تاريخ روضة الصفا، ج ۶، ص ۲۰۷.

[42]. ترکمنی آذر، پروین، تاریخ سیاسی شیعیان اثنی عشری در ایران، ص ۲۳۷.

[43]. De Nicola, Bruno, women in mogul Iran, pp. 187