آصِفی، آصِفه؛ بنیان‌گذار انجمن اولیا و مربیان در ایران

نویسنده: زهرا قربانی زاده

آصفه‌اعظم آصفی در سال ۱۳۰۴ شمسی در تهران و در خانواده‌ای اصیل با پیشینۀ فرهنگی و سیاسی به دنیا آمد. پدرش، محمد آصفی، از افسران ارتش در دوران رضاشاه پهلوی بود. او به خاندان «آصف‌الدوله» تعلق داشت؛ خاندانی که غلامرضاخان آصف‌الدوله، از رجال بانفوذ دورۀ قاجار، از نیاکان آن به‌شمار می‌رفت. مادرش، فروغ‌اعظم قائم‌مقامی، از نوادگان قائم‌مقام فراهانی، صدر اعظم محمدشاه قاجار، بود. آصفی پس از پایان تحصیلات متوسطه، در سنین نوجوانی با پرویز خوانساری -که بعدها از سیاستمداران دورۀ پهلوی شد[1]-ازدواج کرد و حاصل این ازدواج سه فرزند بود. [2]

وی در سال‌های بعد، به‌عنوان استاد تعلیم و تربیت شناخته شد و از چهره‌های اثرگذار در حوزۀ آموزش و پرورش نوین ایران به شمار آمد. او با تمرکز بر آموزش خانواده و تقویت پیوند میان نهاد خانواده و نظام آموزشی، نقشی مهم در ترویج و نهادینه‌سازی مفاهیم نوین تربیتی در ایران ایفا کرد. از مهم‌ترین اقدامات او می‌توان به تأسیس «انجمن ملی اولیا و مربیان» اشاره کرد؛ نهادی که با هدف تقویت همکاری میان خانواده و مدرسه و ارتقای کیفیت آموزش شکل گرفت. [3] سرانجام، ایشان، در سال ۱۳۸۲، در سن 78 سالکی پس از تحمل یک دوره بیماری، در تهران درگذشت.[4]

تحصیلات و فعالیت‌های علمی- فرهنگی

آصفی پس از اتمام تحصیلات ابتدایی و دورۀ متوسطه در سال ۱۳۳۲ به دانشگاه تهران راه یافت و در رشتۀ زبان و ادبیات فرانسه در سال ۱۳۳۶ مدرک کارشناسی را از دانشگاه تهران دریافت کرد؛ پس از آن، فعالیت حرفه‌ای خود را در جایگاه مدرس در «دانش‌سرای عالی تهران» (دانشگاه تربیت معلم کنونی) آغاز کرد. [5] او در سال ۱۳۳۷ برای تکمیل تحصیلات عازم فرانسه شد و در سال ۱۳۴۱ دورۀ دکتری در رشتۀ تعلیم‌وتربیت دانشگاه سوربن پاریس را به اتمام رساند. [6]

وی پس از بازگشت به ایران، به تدریس در دانشسرای عالی ادامه داد و در این مسیرِ علمی، در سال ۱۳۴۸ به مرتبۀ دانشیاری و در سال ۱۳۵۴ به مقام استادی در گروه علوم تربیتی ارتقا یافت. حوزه‌های تخصصی تدریس او شامل نظریه‌های تعلیم‌وتربیت، جامعه‌شناسی آموزش و روان‌شناسی تربیتی بود. وی در دانشگاه پلیس، مدرسۀ علوم اداری و بازرگانی قزوین، مدرسۀ علوم تغذیه و هنرسرای عالی به تدریس پرداخت. [7]

آصفی مدتی، به‌عنوان کارشناس آموزش، در دبیرخانۀ کمیسیون ملی یونسکو در ایران خدمت کرد. در مهرماه ۱۳۴۶ خورشیدی، با بهره‌گیری از تجارب علمی و با هدف تقویت پیوند میان خانواده و نظام آموزشی، «انجمن ملی اولیا و مربیان» را به‌صورت یک نهاد غیردولتی و غیرانتفاعی بنیان نهاد. فعالیت این تشکل از منزل شخصی او آغاز و به‌تدریج، به سازمانی فرهنگی با ساختاری منسجم و گستره‌ای ملی بدل شد. [8]هدف آصفی از تأسیس این انجمن، سامان‌دهی تعامل مستمر و هدفمند میان نهاد خانواده و مدرسه بود. وی بر این باور بود که با تحقق همکاری بین والدین و مربیان، می‌توان فرآیند تربیت کودکان و نوجوانان را به شکلی هماهنگ و جامع مدیریت کرد و زمینۀ مشارکت آگاهانه خانواده‌ها را در امور آموزشی و تربیتی فراهم آورد. [9]

در سال ۱۳۵۲ فعالیت‌های انجمن با هدف تقویت نقش خانواده در فرایند تعلیم‌وتربیت گسترش یافت. در این چارچوب، برنامه‌های آموزشی منظمی برای والدین طراحی و اجرا شد و «مرکز آموزش خانواده» برای سامان‌دهی آموزش‌های مرتبط با والدین بنا گردید. برگزاری نشست‌های آموزشی، نمایش فیلم‌های تربیتی، ارائۀ خدمات مشاورۀ تخصصی و انتشار منابع آموزشی در شمار برنامه‌های این انجمن بود. [10]

آصفی در مسیر گسترش آموزش‌های تربیتی و بهره‌گیری از ظرفیت رسانه‌ها، انتشار ماهنامه‌ای با عنوان «مکتب مام» را آغاز کرد. این نشریه که وی صاحب‌امتیاز و مدیرمسئول آن بود، از نخستین مجلات تخصصی در حوزۀ علوم تربیتی با محوریت آموزش خانواده در ایران به‌شمار می‌آمد. «مکتب مام» با انتشار مقالات علمی، مطالب روان‌شناختی و اجتماعی و نیز محتوای آموزشی کاربردی، نقشی مؤثر در ارتقای آگاهی تربیتی والدین و تقویت پیوند میان مباحث نظری و کاربردهای عملی در حوزۀ تربیت ایفا کرد.^[11]وی در سرمقاله‌ها و نوشته‌های خود در این نشریه، بر ارتقای آگاهی والدین، اهمیت نهاد خانواده در ساختار تربیتی جامعه و نقش اساسی والدین در فرایند آموزش کودکان تأکید می‌کرد. مضامین مطرح‌شده در این مقالات بازتابی از دیدگاه‌های تربیتی او دربارۀ پرورش کودک و جایگاه خانواده در نظام آموزشی ایران بود.[12]

فعالیتها

آصفه‌اعظم آصفی در طول سال‌های فعالیت حرفه‌ای خود در کنفرانس‌ها، نشست‌های علمی و طرح‌های پژوهشی بین‌المللی مشارکت داشت. او در چارچوب این فعالیت‌ها به کشورهایی مانند فرانسه، ایتالیا، یونان، ژاپن، ترکیه، لبنان، انگلستان و ایرلند سفر کرد و با برخی نظام‌های آموزشی پیشرو جهان تعامل علمی و فرهنگی برقرار کرد. این تجربیات به آصفی امکان داد تا با رویکردها و الگوهای نوین تربیتی آشنا شود و در معرفی و بومی‌سازی برخی از این الگوها در حوزۀ آموزش خانواده در ایران نقش داشته باشد. او همچنین در چند طرح پژوهشی در کشورهای انگلستان، فرانسه و ایرلند همکاری کرد. این پژوهش‌ها به طور عمده بر آموزش‌های حرفه‌ای برای کودکان بزهکار و شیوه‌های تربیتی و بازپروری آنان متمرکز بود.^[13]

در حوزه‌های تعلیم‌وتربیت، آموزش خانواده و روان‌شناسی کودک و نوجوان، وی آثار متعدد پژوهشی، تألیفی و ترجمه‌ای بر جای گذاشته که بیشتر بر مجموعه‌ای از محورهای کلیدی متمرکز است. از جمله آثار وی می‌توان به نقش خانواده در پرورش کودک، تعامل والدین و مربیان در نظام آموزشی، آسیب‌شناسی روابط خانوادگی، مسائل نسل جوان، محیط‌های تربیتی مطلوب و چالش‌های روان‌شناختی کودکان و نوجوانان اشاره کرد.[14] آثار ترجمه‌ای او در محور خانواده، تربیت و روان‌شناسی کودک[15] و بیشتر بر موضوعاتی چون نقش نسل‌های بزرگ‌تر در تربیت، روابط والدین و فرزندان، واژگان و مفاهیم بنیادین تربیتی و رویکردهای نوین در پرورش کودک متمرکز بود.[16]ایشان در حوزه‌های ادبیات و فلسفه نیز آثاری تألیف و منتشر کرد که از آن جمله می‌توان به «مبانی فلسفه»[17]، «نگاهی به ادب پارسی»[18] و «آیین نگارش»[19] اشاره کرد. در اردیبهشت‌ماه ۱۳۵۸ خورشیدی، پس از سال‌ها تدریس و فعالیت علمی در حوزة تعلیم‌وتربیت، در پنجاه و چهارسالگی از خدمات رسمی دانشگاهی بازنشسته شد.[20] بررسی کارنامۀ علمی وی نشان می‌دهد که بخش عمدۀ فعالیت‌های آموزشی، پژوهشی و فرهنگی او به دورۀ پیش از انقلاب اسلامی تعلق دارد. در سال‌های پس از انقلاب، نشانه‌های کمتری از حضور فعال او در عرصه‌های دانشگاهی و انتشار آثار علمی مشاهده می‌شود. همچنین ماهنامۀ «مکتب مام» که به ابتکار او و با هدف گسترش آموزش خانواده منتشر می‌شد، تا سال‌های آغازین پس از انقلاب انتشار یافت و سپس متوقف شد.[21]

وجه أثرگذار

آصفه آصفی از چهره‌های اثرگذار در تحول آموزشی و اجتماعی زنان در ایران معاصر به شمار میرود. نقش او در بنیان‌گذاری انجمن اولیا و مربیان و مشارکت در ساختارهای فرهنگی و تربیتی، او را به شخصیتی پیشرو در نهادسازی آموزشی بدل کرده است. تأثیر او بیشتر در پیوند میان آموزش و خانواده دیده می‌شود.

زهرا قربانی زاده

منابع

منابع انجمن ملی اولیا و مربیان، مجلۀ مکتب مام، تهران، انجمن ملی اولیا و مربیان، ۱۳۴۷–۱۳۵۸.

آصفی، آصفه، مبانی فلسفه، تهران، نشر آگاه، چاپ چهارم، ۱۳۷۱.

آصفی، آصفه، نگاهی به ادب پارسی، قزوین، مدرسه عالی علوم اداری و بازرگانی قزوین، ۱۳۵۲.

آصفی، آصفه، کتاب آیین نگارش، تهران، مدرسه عالی غزالی، ۱۳۵۲.

بجنوردی، محمدکاظم، دانشنامه تهران بزرگ، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۹۲.

برزین، مسعود، شناسنامه مطبوعات ایران، تهران، بهجت، ۱۳۷۱.

بهنود، مسعود، از سید ضیاء تا بختیار، بدرقه جاویدان، تهران، بدرقه جاویدان، ۱۳۷۷.

بیهقی، علی‌اکبر، راهنمای اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی کشور، تهران، [بی‌نا]، ۱۳۵۷.

حجازی، بنفشه، زنان مؤدب، تهران، نشر قصیده‌سرا ـ آشیان، ۱۳۹۶.

سازمان تبلیغات اسلامی، فرهنگ ناموران معاصر ایران، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۸۱.

وفادار، صداقت و جوان‌بخت، جعفر، انجمن اولیا و مربیان، تهران، انجمن اولیا و مربیان، ۱۳۸۳.

ارجاعات

[1] . بهنود، مسعود، از سید ضیاء تا بختیار، ص۵۸۶-۵۸۷.

[2] . سازمان تبلیغات اسلامی، فرهنگ ناموران معاصر ایران، ج1، ص218

[3] . همان.

[4] . بجنوردی، محمدکاظم(زیر نظر)، دانشنامه تهران بزرگ(مدخل آصفه آصفی،پریسا سنجابی) ، ج 1 ، ص 381

[5] . همان.

[6]. بیهقی، علی‌اکبر، راهنمای اعضای هیئت علمی دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی و پژوهشی کشور، ص 169

[7] . سازمان تبلیغات اسلامی، فرهنگ ناموران معاصر ایران، ج1، ص218

[8] . وفادار، صداقت و جوان‌بخت، جعفر، انجمن اولیا و مربیان، ص 70-71

[9] . انجمن ملی اولیا و مربیان، مجلۀ مکتب مام، شمارۀ 5، ص 28-31

[10] . همان، شماره 55، ص 62-83

[11] . برزین، مسعود، شناسنامۀ مطبوعات ایران، ص375

[12]. سازمان تبلیغات اسلامی، فرهنگ ناموران معاصر ایران، ج1، ص218

[13] . بجنوردی، محمدکاظم(زیر نظر)، دانشنامۀ تهران بزرگ (مدخل آصفه آصفی، پریسا سنجابی)، ج 1 ، ص 381

[14] . انجمن ملی اولیا و مربیان، مجلۀ مکتب مام، شماره های 111،79،76،49،47،46،11،7.

[15] . حجازی، بنفشه، زنان مؤدب، ج2، ص 1129

[16] . انجمن ملی اولیا و مربیان، مجلۀ مکتب مام، از شماره 29 تا46؛ همان، شماره 108 ، ص 43 تا 46؛ همان، ۱۳۵۶ شماره۹۳، ص 16-21

[17] . آصفی، آصفه، مبانی فلسفه، نشرآگاه، چاپ چهارم، 1371

[18] . آصفی، آصفه، نگاهی به ادب پارسی مدرسه عالی علوم اداری و بازرگانی قزوین، 1352

[19] . آصفی، آصفه، آیین نگارش، تهران: مدرسه عالي غزالي، 1352

[20]. سازمان تبلیغات اسلامی، فرهنگ ناموران معاصر ایران، ج1، ص218

[21] . انجمن ملی اولیا و مربیان، مکتب مام، 1358، شماره113